"Аалам", 11.01.08 "Улутчул болбой туруп, кыргыз боло албайсың?"

Комментарии · 38 Просмотры

Кусеин Исаев, социолог, мударис:

Айтыңызчы, социолог катары, 2008-жыл кандай жыл болот деп болгоолоп турасыз?
Бул жылдын башталышы менен кыргыздын нагыз турмушунда жакшы өзгөрүүлөр болгону турат. Бул өзгөрүүлөр кыргыз өзүн - өзү таануу, кыргыз өз алдынча мамлекет болгондон кийин жакынкы жана алыскы коңшулар менен теңата өнөктүктө болуп, өзүнүн тарыхый ордун таап, жолун түздөөдө. Буга бир канча мисалдарды келтире кетсем, өзүбүздүн рухий сандыгыбыздын оозу кичинеден болсо да ачыла баштады. Мисалы, "Мекенчил", "Улуттук биримдик", "Улуттук Кеңеш", "Рух дөөлөтү" деген жарандык коомдор пайда болуп, алар өздөрүнчө кыргызды ойготуу, намыстандыруу багытында иштешүүдө. Албетте, басма сөз жана телекөрсөтүүлөр да өз салымдарын кошууда. 2007-жылдан тартып гезиттерден бир чоң өзгөрүүнү байкадым. "Аалам" гезитинде "Кыргыз деген эл жашайт, кыргыз деген" аттуу рубрика ачылып, акыркы сандарыңарда манасчы Уркаш Мамбеталиев жана башка жаш ойчулдарга кайрылып "Кыргыз канткенде кыргыз боло алат?" деген талкуулар жарык көрдү. Булардын пикири бири - бирине айкалышып туура келип атат. Демек, маселе бышып жетилген. "Агым" гезити дагы "Киргизди кантип кыргыз кылабыз?" деп жаштарга кайрылышты. Мунун бардыгы тең жарандык коомдун жандана баштаганы, кыргыздын өзүн - өзү таанууга болгон аракети. Өз учурунда "2005-жыл -Кыргызстандын кайра жаралуусунун башаты" деп китеп жазып, теориялык жагын иштеп чыктык эле.
Ошо жазылгандардын иш жүзүнө канчасы ашты же китепте кала бердиби?
Эң башкысы жарандык ар кандай коомдор пайда болду. Улутчул болбой туруп, кыргыз боло албайсың деген маселе коюлуп, бүгүнкү күнү коомдук деңгээлге көтөрүлүп калды. Демек, жарандык коомдордун активдүү, жигердүү катышуусу менен бүгүнкү аткаруучу жана мыйзам чыгаруучу бийлик улуттук саясатты иштеп чыгышы керек. Улуттук саясат жок, ушул кезге чейин.
Мындай аракеттерге бүгүнкү улуттук интеллигенция, улуу муун, өкмөт тарабынан колдоолор барбы?
Интеллигенциябыз чын - чынына келгенде мурдагы советтик коомдогу болгон бийликке ылайыкташып бүжүрөп, бирдиктүү идеологияга аргасыздан баш ийип, ошо менен жан багып келген. Бүгүнкү күнү улуттук интеллигенция өзүнчө калыптана албай жатат. Башка элдердин күчтүү терминдери менен айтайын, филистер көбөйүп кетти. Бул түшүнүк өзүн - өзү мактоо. Экзальтация деп коет, иш жүзүндө эмес, сөз менен мактаныч. Ошон үчүн биздин улуттук интеллигенциябыз кайсы эмгеги үчүн кошуна мамлекеттердеги Коопсуздук Академиясынын атынан Суворов, Невский, Кутузов, Ломоносов деген жалган ордендерди, жалган наамдарды алгандарына компоюп ыраазы болуп жүрүшөт, билбейм. Бул фи-листерликтин, фанабериялыктын жана экзальтациянын нагыз көрсөткүчтөрү. Ушулардын мажүрөөлүгүнөн үйбүлөдөгү, коомдогу тартип бузулду. Үйбүлө өзүнүн тарыхый социалдык миссиясын аткара албай калды. Мектептерде ушул кезге чейин улуттук дөөлөттөрдү окутууну жолго кое алган жокпуз. Жогорку окуу жайларында "Манас таануу" деп койдук, анча-мынча 34 сааттык лекция окулат. Ал кандай программада окулат, ким окуп атат, эмне болуп атат, мунун баары тең бирдиктүү тартипке салынбагандан кийин туура жолго түшө элек. Жарандык коом жаштардын деңгээлинде бышып жетилип, жаңы кыргыздын нагыз кайра жаралуусуна маселени коюп жатышат. Ушул шартта эмне кылыш керек? Бул албетте баарынан мурда рухий кайра жаралууга шарт түзүп беришибиз абзел. Рухий маданиятты, улуттук тилди, улуттук тарыхты, улуттук философияны кайра баштоого мезгил бышып жетилди. 2007-жылдагы болгон саясий талаш-тартыштар, бийлик талашуулар акыры жүрүп олтуруп, жаманбы - жакшыбы тарыхый нукка түшүп калдык. Бүгүнкү күнү аткаруучу жана мыйзам чыгаруучу бийлик кыргызга көңүл бурушу керек.
Жаңы Өкмөт түзүлүп башчылыгына орус улутунан келди. Анан сиз айткан улуттук тилди, маданиятты өнүктүрүүгө күчү жетет деп ойлойсузбу? Министрликтерде иш кагаздар, жыйындар орусча жүрүп атса.
Мунун бардыгы тең кыргызга жасаган чыккынчылык. Улуттук тилибиз, мамлекеттик тилибиз Конституцияда жазылганы менен мыйзамдын, саясаттын, билимдин, күндөлүк саясий турмуштун тили болбой жатат. Буга албетте, республиканын президенти баш болуп, аткаруучу бийлик күнөөлүү. Анткени, улуту орус болсо да кыргыздын тилин билип, түшүн жоруп, тагдырына тагдырлаш болсо эч кандай сөз жок эле. 3 млн.го жакын кыргыз бар. Баарыбыз билимдүүбүз деп көкүрөгүбүздү койгулайбыз. Мамлекеттин тагдырын, экономикасын, саясатын, мындан аркы өзгөрүшүн түшүнө турган кыргыз калбай калыптырбы. Бул өзүнчө убактылуу саясий жүрүш болуп калды.
Кыргызстан мамлекетинин тагдыр чече турган эң маңыздуу маселелери - страте-гиялык негизи сатылып кеткени турат. Эгерде Конституциянын 4-беренесиндеги жер сатылат деген маселени оңдобосок, жердин байлыгы, коомдук менчик деген түшүнүктү аткарбасак, келечегибиз күңүрт. Конституцияга социалдык мамлекет деген түшүнүк кирди. Эгерде социалдык касиет уюмдун, ишкананын, аймактын, коомдун, мамлекеттин чегарасында болбосо, мунун бардыгы сөз жүзүндө кала берет.
Саясаттын илимий негизи жок. Бүгүнкү шартта айыл өкмөттөрүн, райондун акимдерин алмаштыруу шахматтын шашкисин алмаштыргандай болуп калды. Алардын иштөө жыйынтыктарынын чен - өлчөмдөрүнө карабай эле кызматтан саясий себептер менен алып коюуда.
Азыркы будуң-чаң абалга кандай жүрүштөр бөгөт коет деп ойлойсуз?
Улуттун кызыкчылыгын көздөгөн "Асаба", "Туран" деген жана башка партиялар бар. Рух - дөөлөттү, маданиятты жандандыралык, тарыхты калыбына келтирелик, кыргыздын философиясын өнүгүүнүн негизин жасайлык деген айрым чакырыктар болуп атат. Мына ушуну саясаттын негизи кылууга аракеттенишибиз зарыл. Демек, биринчи маселе кыргыздын талабына жооп берген мыйзамдарды жазуу.
Ал эми бүгүнкү тарыхый шартта президент өтө чоң жоопкерчиликтүү деңгээлге жетти: бийликтин партиясы "Ак жол" Жогорку Кеңешти, Өкмөттү дээрлик ээледи. Президенттин "тигил" же "бул" саясий күч тоскоолдук жасоодо деген шылтоосу түгөндү.

Маектешкен
Гүлниза Молдокулова

Комментарии