Warning: include(../bash.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 2

Warning: include(../bash.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 2

Warning: include(): Failed opening '../bash.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 2


Warning: include(../../post/0_jan.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 2

Warning: include(../../post/0_jan.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 2

Warning: include(): Failed opening '../../post/0_jan.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 2

Чындыкка таянган өмүр
РЕДАКЦИЯДАН: Белгилүү партиялык-советтик кызматкер, кыргыз элине төбөсү көрүнгөн инсан Токторбай Бектурганов жетимиш жаш ашып, азыр карылыктын дооронун сүрүп турган кези. Жаш кезинен томолой жетим калып, кийин өз киндигин өзү кесип жетилип, республикага аты чыккан инсан болгон Токторбай ага ардактуу эс алууга чыкканына карабастан, азыр да коомдук турмуштан четте калган жок. Азыркы жаштарга "Манастаануу" сабагын өтүп, аны менен бирге насаатын берип жаткан учуру. Бош убактысында кызыктуу окуяларга жыш толгон өмүр баянын көркөмдөп кагазга түшүрүү менен "Чындыкка таянган өмүр" аталыштагы автобиографиялык китеп да жазып бүтүп калды. Биз болгон окуялар автордун көз карашынан чагылдырылган бул китепте камтылган окуялар, ой жүгүртүүлөр окурмандарга да кызыктуу болот деген ойдо андан үзүндү жарыялоону чечтик. Эгерде окурман журту арасында кызыгуу туудурса, уландысы да жарык көрмөкчү.

Азаптуу балалык
1947-жылдын жазы. Кандуу согуш аяктаганы менен анын каардуу кесепеттери кетпей, эл кара курсактын камы менен алектенип, ат, өгүз менен жер айдап жаткан учур.

Мен, Рыспай, Рапия апам жана чоң энем Уулман төртөөбүз Үч-Чат айылынан беш чакырымдай алыстыктагы Айтпайдын сарайында жалгыз карала эчкинин көзүн карап, анын сүтүн
саап ичип оокат кылчубуз.
Бир күнү чак түштө Рыспай экөөбүз булактан калай чайнекке суу алып жер кепени көздөй келе жатканбыз. Капыстан асмандан аэропландын күрүлдөгөн үнү угулуп, ал үстүбүздөн учуп өтүп, ары жактагы Теке-Секириктеги аэропортту көздөй багыт алды, балабыз
да:
- Ур-ра! Атабыз келди! - деп, чайнекти жерге кое салып энеме сүйүнчүлөш үчүн чуркап жөнөдүк.
Мен жетимчиликтен улам бала кезде ач-жылаңач болуп, суук­ка урунуп алгандыктан, бир аз жүгүрсөм эле көк жөтөлүм кармап, оозу-мурдумдан кан кетчү. Бул жолу да ошентип, кандай жыгылганымды билбей, көзүмдү ачсам, чайнектен бир аз эле узаптырмын. Илдирей туруп, чайнекти колума алып үйгө келдим...
Рыспай эчак эле келсе керек, бирок эмнегедир кабагы суз. А чоң энем коломтонун оозунда бүлкүлдөп ыйлап отурат. Аларды көрүп менин да шаабайым сууп, чайнекти жерге койдум да оң капшытка отуруп калдым.
Чоң энем бугу жарылгандай: "Бектурган, Абдыкерим, Үсөнаалы, Макен! - деп бакырып жер сабап ыйлап жатты. - Оо Кудай, мени неге албадың!? Неге ушул жетимдердин көз жашын көрсөттүң? Мен эмнемден жаздым эле? Оңбогон балчайбек, оңбогон Гитлер немис, Сталин!".
Түшүнбөсөк деле биз да кошулуп ыйладык. Анан бир топто сооронду окшойт:
- Келгиле, курсагыңар ачты го, - деди бир маалда. - Эчкинин камкаймагына талкан көөлөп берейин, жегиле. Анан бир сөз айтып берем, кулак салып уккула. Менин да көз жашым кургады, силерди да биротоло түңүлтөйүн.
Мен анда болгону алтыдан жетиге караган курагым, а Рыспай менден бир жаш кичүү. Бирок, томсорткон жетимдиктин айынан турмушка эрте жетилип, зирек болуп калган элек. Ошентип чоң энем акыл токтоткондон кийин ийигин колуна алып, түйдөктү төкөр бутунун башына илип, жип ийрип, сөзүн да баштады:
- Атаңар эми келбейт, үмүтүңөрдү үзгүлө, алар согуштан кайтпай калышты. Мурда өлүү же тирүүсү билинбей жатты эле, эми сельсоветке кара кагаз келиптир, аны бизге угуза албай жатышыптыр. Андан көрө силер акылдуу балдар болуп, билим алып ата-энеңердин жолун улагыла.
Мен Рыспайды карасам, ал кепе тамдын жалгыз терезесине көзүнүн жашын сүргүлөп турат, көзүнөн аккан жашы мурдунун таноосунан өтүп кургап калыптыр. Кепе тамда эч ким жоктой бир топ жымжырт болуп калды. Ар кимибиз өз оюбуз менен алек болуп жаттык. Чоң энемдин сөзү эмне менен улана тургандыгын күтүп калдым.
- Эми, балдарым, жаныма жакын келип кеп уккула. Мен силердин ата-энеңер ким, кайдан болушканын айтып берейин.
Чоң энемдин баяны
- Менин мурунку чалым Өмүрзак Бердибек уулу Тынымсейит уруусунан. Төлөмүштүн кичүү аялы Сырга байбичеден төрөлгөн Самтыр уулунан тарайт.
Э
л Үркүндөн кайра келген жылы Чет-Нурада көчкү басып өлгөн. Өмүрзактан 5 бала төрөдүм: Асан, Акмат, Абдыкерим, Үсөнаалы, Макен.
Асаным Үркүндө Кытайдын Какшаалында өлүп, сөөгү ошол жакта калган. Акмат согушка катышып, эки кабыргасына, далысына ок жеп, жарым жан болуп кайтып келип, аялы Бүбүкүл экөөсү Кара-Булуңда кош айдап жүрүшөт. Согушка кеткен 5 баламдан аман кайтканы ошол. Абдыкеримден сен - Рыспай төрөлгөнсүң. Апаң Рапия байкуш күндүз эр жумушун кылып талаада, кечинде койнуна буудай катып келип үчөөбүздү багып жатат. А Үсөнаалыдан бир кыз калды эле, бир жашында чарчап калды. Аялы Зейне кетип калган. Кичүү уулум Макен кичинесинде тоңдук таякелеринде чоңойгон. Согуш чыкканда кеткен ал да дайынсыз, үйлөнүүгө жетишпей
калган.
- А менин атамчы? - мен чыдабай, сурап жибердим.
- Шашылба, айтып берем. Сеники өзүнчө эле тарых, - деди чоң энем. - Сенин чоң атаң Арзымбай молдо билимдүү, мыкты адам болгон. Апаң кургур Шагым аялдардын сырттаны эле, тилегине жетпей жаш чагында жайрады.
Ошол кезде Рыспай уктап кеткен экен. Мени кара улакты карап келүүгө жумшады да, чоң энем Рыспайдын үстүнө чолок тонду
жапты.
- Шордуу балам, Токторбайым, шоруң көп экен! - деп чоң энем аңгемесин улантты. - Ата-энең аман болсо, биз бул кепеде жашабайт болчубуз. Убалың башистке жетсин!
Сен дагы Төлөмүштүн Самтырынан тарайсың, уругуң Тынымсейит. Самтырдын Канай, Нарбото, Бердибек, Дуулат, Жангарач деген балдары болуптур. Канайдан - Ажыгул, Асан. Асандан - Үсөн. Ажыгулдан - Жусуп. Нарботодон 4 бала - Шамыркан, Эсенкан, Арзымбай молдо, Байсын. Эсенкандан - Ыбырай, Акматбек. Ыбырайдан - Ашыкен, Карыбек. Шамыркандан - Садыбакас. Байсындан - Турганбай, Жаманак, Бактыгул.
Арзымбай молдо менин экинчи байым, андан сенин атаң Бектурган, тиги Кара-Чийдеги Токтобүбү эжең экөөсү мурунку байбичесинен. Менден Шаарбүбү эжең.
Байым башынан эле башка чукак экен, жарыктык. Анын Нурмамбет аттуу уулу да болгон экен, ага көз тийип өлгөн дешет. Ошентип атаң Бектурган жалгыз эле. Совет өкмөтү бийликке келгенде ал ат жалын кармаган тың чыгып, айылда ар кайсы иштерде иштеп жүрдү. Өзү кыйын көкбөрүчү да эле. Анан сенин апаң Шагымга үйлөнгөндөн кийин Нарынга райондук милицияга начальниктин орун басары болуп которулуп кетти. Сен төрөлгөндөн бир жылга жетпей, алгачкылардан болуп согушка аттанды. Акыркы каты 1942-жылы келип, анда Сталинградда согушуп, катуу жаракат алып курчоодо калган шаардагы госпиталда жатканын жазыптыр. Шагымга жалгыз баласы Токторбайды жакшылап багууну тапшырыптыр. Андан бери 6 жыл өттү, кабар жок. Айылдагы кептерге караганда, 4 балама эчак эле кара кагаз келген экен, аны сельсовет бала Садыбакас тууган эмеспи, угуза албай катып таштаптыр. Тирүү болушса, эмдигиче бир кабары билинмек...
Бектургандын энелеш Өмүрзак деген тууганы да бар. Энелеш дегеним, менин байым Арзымбай молдонун мурунку зайыбы тиги Төлөмүштүн жабагы уулу Алмамбеттин аялы экен. Ал Алмамбеттен Өмүрзакты төрөп, кийин Арзымбай молдого тийиптир. Арзымбайдан жана мен айткан 1 кыз, 2 уул төрөйт. Сенин атаң Бектурган да 1 жашында Какшаалда энесинен ажырайт, ал байкуштун сөөгү Кытайда калыптыр.
Үркүндөн келгенден кийин мени Арзымбай молдого никелеп беришкен. Ошентип өзүмдүн балама сенин атаңды кошуп беш беренди чоңойттум. Сенин атаңды өгөйлөгөн жокмун, менин балдарым да молдону өз атасындай көрүшүп жүрүштү. Буга молдо абдан ыраазы болуп, кийин алардын баарын үйлөнттү. Молдо көз жумганда бардык уулдары ак кепиндеп, аруу
жууп түбөлүк жайга узатышты.
Апаң Шагым Ат-Башынын Ак-Музунан. Моңолдордун Сарык уруу­сунан Өмүраалынын кызы болчу. Үч кыз, эки эркектин эң улуусу эле. Өмүраалы бизге - Самтыр уруусуна жээн болчу, сөөк жаңырталы деп чогуу барып куда түшүп, алып келгенбиз апаңды. Келинибиз тың чыгып, 1937-жылы айылда кызыл мугалим болуп, элдин кат-сабатын жойгонго активдүү катышкан, кийин Кызыл-Октябрь айылына селсовет болду, бир жыл иштегенден кийин Нарын облаткомуна иштеп кетти. Ал жактан облаткомдун төрайымы, 1940-жылы райкомдун аялдар бөлүмүнүн башчысы, катчысы болуп иштеп жүрдү. Ошол эле убакта райондук мобкомиссияны жетектеп турганда сен төрөлдүң.
Бир күнү кош ат чегилген арабасын айдатып келиптир мени көчүрүп кеткенге. "Бектургандын колу бошобойт, көпчүлүк учурда командировкаларда, үйдө кичинекей сиңдим Жумаш Токторбай экөөсү эле калышат. Жаш неме бала бага албайт экен. Сиздин балдарыңыз, кудайга шүгүр, чоңоюп калышпадыбы. Эми сиз биздин кичине-
кейибизге көз салып бериңиз,
атайын биринчи секретардын арабасын айдатып келдим", - дейт.
Анда балдарымдын баары келиндерим менен колумда, Акмат эле кочкор багып Оро-Башыда. Абдыкерим уулум сени колуна алып отурган: "Жооп бербейсизби", - дейт.
- Мен силерден жооп күтүп жатпаймынбы, - дедим.
- Мынабу Токторбайым үчүн бар, - деди ал. - Өзү да эмчекти убагында эмбей калды, бул таптакыр куурап калат го. Келиндин колу бошобойт, азыр заман да кыйчалыштап турат бир жагынан. Германия согуш аччудай деп жатышат. Деги тынччылык болсо экен. Биздин балдар чоңоюп калышты. Рыспайды Рапия эле багып алат. Анын үстүнө Шагымды да 3 айга Ташкентке окууга жөнөтүп жатышыптыр. А сен, келиним, тыңый электе эле ишке чыгып алыпсың. Өзүңдү кара, өлүп алба.
Шагым бул сөзгө аябай ыраазы болду. Ал кезде Шагым облуска которулуп, Абдыкерим селсоветке секретарь болуп иштеп калган. Ал Үсөнаалыга кызыл күрпөң козуну алып келип сойдурду. Арабанын аттарын чыгартып, буттарын тушатып тулаңга кое бердирди. Келинге кымыздан берип, эт бышканча эс алуусун
айтты.
Шагым атайын 2 литр спирт ала келиптир, ага суудан кошуп кайнагасына бердирди. Ал ичинен менин баруума кайнагасы уруксат берээр бекен деп кабатырланып келген экен. Биз камданып-чомдонуп жаттык. Ал ортодо эт бышканча аны-муну сүйлөшүп да отурдук.
Эртеси Нарынды көздөй жолго чыктык. Айылыбыздын этегинде Жанботонун коргону деп коюшкан жерде көрүстөн бар болчу. Ошол жерге жакындаганда Шагым:
- Эне, кайнатамдын арбагына куран окута кетели, - деп калды. - Арабакеч куранды жакшы окуйт экен. Кечээ келе жатканда да куран окуганбыз.
Ал сенин чоң атаң, менин
байым Арзымбай жөнүндө айтып жатпайбы. Мен келин өзү партия болсо, анан куран окутуу жөнүндө айтканына бир аз таң кала түштүм. Ичимден: "Тигил арабакечи райкомуна айтып койсо, эмне болот?" - деп чоочудум.
Бирок, ал чоочулабастан эле дас­торкон жайып, кечээгиден калган устукандарын Рапия салып берген экен, аларды алып чыкты. "Атам өзү жамбаш мүлжүгөндөй болуп калсын", - деп жамбашты таза мүлжүттү. Ошол мезгилде тиштери кашкайып, эки бетинен нур тамып, жыйырма бешке жаңы толгон келиним кара торунун сулуусу болуп тургандай болду мага.
Сенден мурун 2 кыз төрөп, экөөсү тең чарчап калышкан. Ошондуктан Бектурган экөөсү кызматкер экенине карашпай ырымдап, сенин атыңды Токторбай
коюшкан.
Кытай термести алып чыгып, андан ысык чай куйду арабакеч экөөбүзгө. Термести Токторбай Фрунзеден 3 айлык партиялык
курсту бүтүрүп жатканда ала келгенин айтты. Өкмөт башчысы
окууну жыйынтыктап жатканда эми ар кандай жетекчи кызматтарда иштеп, талаа-түздө жүргөндө кереги тиет деп партиялык курстун бардык бүтүрүүчүлөрүнө өзү белек кылган экен.
Анан куран окуттук...
Токторбай БЕКТУРГАНОВ







кыргыз тилиндеги гезит "Кыргыз туусу"
email • архив • редакция 
21-март, 2013-ж.:



Warning: include(../../ohkaptal.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78

Warning: include(../../ohkaptal.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78

Warning: include(): Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78


Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78

Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78

Warning: include(): Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78


Warning: include(../../news/0_art.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78

Warning: include(../../news/0_art.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78

Warning: include(): Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/tuusu/13/0321_21.htm on line 78