п»ї
  Мыйзам

Вазир жакшы - хан жакшы
Өкмөт соргок - эл жарды
Кыргыз тарыхы байыркы замандан тартып оозеки акылман лакапка таянып "Ишти көзүн билгенге кой, ашты татыктууга кой" деп " эртеңки куйруктан бүгүнкү өпкөгө" сатылгандарды жерип кылымдар бою биримдикте эл болуп сакталып келген.
Азыркы XXI кылымда дүйнөдө глобалдык жалпы базар экономикасы үстөмдүк учурунда биз кийинки лакапка жол бердик. Азыр өлкөбүздүн келечегине терең ой жүгүртпөсөк " айдаганы эки эчки ышкырыгы таш жарат" болбой ансыз деле 20 жыл дүйнөгө таанылабыз "первый " болобуз деп желпилдеп, " чабал өрдөк мурун учат" болуп элдик казнаны тоноп-тонотуп, эми кошуна-колоңду жадатып турган кезибиз, гуманитарга зар болуп.
Азыр да мамлекеттик көз караш менен өкмөттүк структураны алыбызга жараша түзгөндүн ордуна жаңы парламенттин тизмесинин санын 120 мандатка жеткире албай турабыз. Ар кандай жыйын, шылтоо, суроо жообубуз ырбап.
Мисалы Россиянын элинин санына салыштырсак биздин элдин санына, анда алар бизден 30 эсе көп, жетишкен Түштүк Корея 13 эсе көп. Биздин бюджетибиз 500 эсеге аз болуп туруп аларга теңелген күнү да шайлоочуларыбыздын санына жараша 15 гана депутаттык мандат ыйгарууга туура келет жана профессионалдуу парламент түзүүгө мүмкүнчүлүк түзөт. Эгер 120 депутаттык мандат ыйгарылса жардамчылар менен парламент корпусу 600 ишмерди түзүп, кызмат мезгили жылдын 365 күндүн жарымына да жетпеген убактысын мыйзам чыгарууга пайдаланып, калган убактысы кышкы каникул, 2,5 ай командировка сырткары жана каалаган шылтоолор менен пайдасыз убакыт кетет. Ашык мандат " Төө буйдалаган мыйзам" болбойбу?
Депутатка партиялык тизме менен шайлоо туура келеби? "Өрдөк жокто чулдук бий " болуп демократиянын ченеми, чеги жоктон бетер чакан республикада жүздөн ашык партия уюмдары, 2 миң диний секта, 15 миң НПО, фонддор түзүлүп коомчулукка пайдалуу жагдай таасири барбы анализделе элек.
Эгер чакан мамлекетте майда лидерликке бөлүнүп өзүн өзү алаксытпай эки партия уюшулса, анда конкуренттүү мамлекеттин деңгелинде иш жүрүп бири-бирине түрткү болуп республика прогресске атандаштыкта өнүкмөк.
Мындан тышкары азыркы доордо мамлекеттин аппарат машинасы уюшулган учурда (кемчилиги уюштуруудан) биз байыркы мезгилди коргоп (курултай) жыйынын уюштурууда ар кандай мамлекеттин жардамына кийлигишүү жагдайы тарабында. "Курултай" монгол тилинде "хан шайлоого" жоортулдагы кол башчыларын катышууга жыйын өткөрчү. Түрктөр да учурунда "курултайды" пайдаланган. Татарлар "курултайды" азыркы убакта "сабантуйга " которуп соко тоюн өткөрүп элин ашка эмес ишке үндөгөн.
Кыргыз жергесинде курултай болбой атактуу жетиштүү адам "аш-той" жыйынын уюштурчу, жыйынга катышчу адамдар союшмал айдап келип, конок тосуп байге уюштуруп жыйын ээсин колдоп кетишчү.
Бул тараптан салыштырганда 750 курултай катышуучулары мамлекетти колдоп референдум , шайлоо уюштурууга кол кабыш - каражат жагын чечүүгө ылайык базар экономикасы жагынан түшүнүү.
Кыргыз Республикасынын Конституция долбоорунун 3 глава 60 беренесине Кыргыз Республикасынын президенттик шайлоого кошумча сунуш:
Президентке шайланууга титулдук улут жараны гана претенденттикке укуктуу, себеби демократия учурунда титулдук улуттан тышкары улут өрчүп кетсе анда 15 жыл жашап турган жаран мамлекеттик тилди билип алса ага претендент болууга толук жол ачылган. Президентке шайланган жаранга полномочие тийбеген учурда да мамлекеттин ишмерлигинде инерция боюнча " май кармаган - бармагын жалайт" жана "казанчынын өз эрки кайдан кулак чыгарса" болбосун, өзүбүз да "эки чылбыр бир жүгөндү" бере коючулардан кутула элекпиз. "Көзүм көрбөсө бөрү жесин" болбойлу. Убакыт бизди тандады деп бизди жерип тарап кетпейли.
Кылымдар бою журт башкаргандар ата тегинен бери элдин турмушун бузбай, тентитпей жеңил кыялга жеткирбей кыргыз элин даңктап жерин сактап келген. Кызматчынын көзү менен сөзүнө ынабай ишмерлигин жана ата тегин изилдеп койчу эле, азыркы соода - спекуляция , махинация менен жетишкенди кадырлабай "чала молдо дин бузат" "өздөн чыккан жат жаманды" ырбатып мамлекеттик сыр да калбай кайсы багытка барабыз.
Мисалы: "экономиканы өнүктүрүү - анын ыкмаларын туура түшүндүрүү", "Адегенде тай чыгат, бара-бара сары таман ат чыгат ". Жаш муундарга акыл эстүүрөгүбүз таза заман түзүп берели. Эл жерибизди таратпай акылыбызга келели. Ата-бабадан калган мурасты соргокторго бербейли. Бузулуп кеткен заманды ынтымак менен жектейли.
"Идея жана экономика " компаниясынын директору Аскарбек Асаналиев





Баш-президент, Жүрөк-аткаруу бийлиги
XX кылымдын аягында СССР ыдырап, курамындагы улуттар бөлүнгөндө "жаңы Кыргызстан, жаңы нукта демократиялык кандай мамлекет жана кандай бийлик башкаруу формасын түзөт?" деген чоң суроо коомчулукта жаралган. Убакыт өтсө дагы бул маселе укуктук чөйрөдө так чечилбей дагы эле талаш майданында турат.
Анткени - Конституцияны улуттук жана демократиялык мамидеологияга, өнүгүш багытка, территориянын бүтүндүгүнө негиздебей, бир өңчөй Адам Смиттик "либералдык" саясатка келтирип салуудан, Башмыйзамдын багы ачылбай, эгемендүү - 17 жыл ичинде рекорддук 8 жолу өзгөрүүгө туш болду. Эки жолу эл селге айланды.
Ушундан жана граждандык укугумду пайдаланып мен Кыргыз Республикасындагы күн тартибинде турган, убактылуу жаңы өкмөт жаңы Конституция менен жаңыча иш башталуусуна ылайык, элдик Конституцияга: мамлекеттик башкаруу формасына, бийлик бутактарынын вертикалына жана милдеттерине карата төмөнкү сунуштарды айткым келди.
Эске салсак, байыркы кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн символикасы-куш. Куш образы элибиздин мергенчилик чарбасында, Ала-Тоодогу эркиндик жашоосунда, оозеки чыгармаларда "Манаста" сүрөттөлүп айтылат. Салыштырып карасак куштун эки канаты -бул эл бийликтин эки бутагы: сот жана мыйзам чыгаруу, жүрөгү, кан тамыры - аткаруу бийлиги, башы - Президент, жем сөөсү- баарыбызга керек мамкеңеш. Өз жайында, тең салмактуу, бири-бирине байланыштуу, өз милдеттерин так аткарат. Бирөө эле иштебей калса "учуш" - прогрессивтүү өнүгүш начарлап, экономика регрессивтүү артка чегинет. Өлкө аксайт. Эл жакырланат. Бул факт.
Учурга "коёндой" окшош, бир эмес, эки президент качса. Эл калды Мекен үчүн "Ай дээр ажо жок!... Кейибеш керек, "чапкан сайын көз чыкпайт" дегендей. Наполеон айткан "мамлекеттин өркүндөп өсүп өнүгүшү аны башкарууга жараша болот". Бул кийинкиге сабак. Буга карап, бизге конституциялык президенттик республика оң. Анткени парламентикте болсо укуктук талаш тартыш, "шайтан"оюндар көп. Шайланган депутат чачыранды. Жалпы элдин шайлоосунда бир гана президент ээ. Мамбашчы. Башкы командачы. Элдин атынан сүйлөйт, жооп берет. Бийлик бутактардын биримдик арбитри. Бузулбастык башмыйзамга гарант, айрыкча аткаруу бийликти көзөмөлдөйт.
Бийликтин үч бутагынан жана башка органдардан мамкеңеш түзүлсө ички жана тышкы саясатка токтойт. Аныктайт. Кокустук болсо убактылуу президент дайындайт.
Ошондо, демократия (гректин demos-эл,kratos-бийлик) б.а. эл бийлиги орнойт. Конституция (лат. cohstito-түзүлүш) болсо мамлекеттин укуктук негизги мыйзамы: өлкөнүн коомдук, экономикалык, башкаруу системаны, жарандардын эркиндиги ж.б. орчундуу негизги принциптерин бекемдейт, тактайт жана мамлекеттик башка нормативтик мыйзамдарды караганда ал эң жогорку укуктук күчкө ээ. Ошондуктан, аны элге жөнөкөй, так, кыска жазуу менен бирге, бийлик бутактарына:
А. Демократиялык бийликке туруктуу иштөөчү эки палатаны түзүү. Жогорку кеңеш жана жергиликтүү палата. Саны 41-45, мүмкүн өзгөрөт.
1. Жогорку Кеңеш мыйзамдаштыруу укуктук жогорку органдын милдетин аткарат, же мыйзамдаштыруунун "тегирмени" десек болот. Буга профессионалдуу жогорку квалификациядагы адистерди (партияга ж.б.) шайлоо, айрыкча экономисттерди, юристтерди ж.б. тармактагы күчтүү практик адистер иштеши керек. Ошондо, куру саясат, чийки мыйзамдар азаят, өлкөнүн укук чөйрөсүндөгү коомдук стратегиялык өнүгүш багыты аныкталат.
2. Жергиликтүү палата. Жергиликтүү бийликке жардам берген, регионалдык маселелерди көтөргөн, социалдык жакырчылыкты, жокчулукту жоюуга салым кошкон, борбордук бийлик менен жергиликтүү бийликтин ортосундагы байланыш звено. Буга, жаңы, заманбап саясый көз караштары бар жаш кадрларды тартса, шайласа, ошондо анын жарандык укугунун статусу эл үчүн көтөрүлөт, келечектеги адилетүү, калыс кадр дайындалат. Эл сынайт,тандайт, көтөрөт.
Б. Аткаруу бийлиги - укук чөйрөсүндөгү коомдук мыйзамдарды ишке киргизет, ашырат жана оперативдүү чарбалык маселерди чечет. Пландоо жана пландуу коомдук өнүгүштү уюштурат. Мекемесин ачат. Антпесе, биз соцдоордогу ири коллективдүү чарбаны, индустрияны, өндүрүштүү, талкаладык, жекеге айлантык, гүлдөп өскөн коррупцияны, экономикадагы жоопкерчилиги жок "бардакты" тараттык, цивилизациялуу сооданы соодагерлер туш келди- базарга өткөздү. Эл жакырланды. Жумушсуздук күч алды.
В. Сот бузулган укуктарды калыбына келтирет, айыпкерлерди адилеттүү жазалоо гарантын алат. Ошондо, элге соттун аброю, баркы көтөрүлөт жана соттун өз алдынчалуугун камсыз кылат.
Жыйынтыгында Кыргыз Республикасынын Президенти, парламенти жана өкмөтү үчүн мурунку Конституцияда берилген полномочиелерди убактылуу элдик жана өкмөт убактылуу өзүнө алганына толук ыраазычылыгыбызды билдиребиз. Кут болсун! Бирок, улуу Башмыйзамга шашпаш керек. Эл түшүнсүн. Демек, бардыгыбыз эске салып коёлу, сый-адамдын кубаты. Сый-урмат бар жерде ырыскы, ынтымак бар. Сыйлашалы. Бири-бирибиздин пирибизди сыйлайлы. Көп кеңешти электен өткөрөлү. Эл деп турган, бул убактылуу өкмөттү барктап урматтап сыйлаш керек!
Бекин Жумабаев.
Бишкек шаары.





кыргыз тилиндеги гезит "Кыргыз руху"
email • архив • редакция 
21-май, 2010-ж.:
1-бет
Сапарыңыз байсалдуу болсун, Роза эже
2-бет
Тегирмен
3-бет
"Валя, Валек, иди сюда"
4-бет
Партократтардын "Акыркы Могиканы"
5-бет
Качкын Булатов:
"Өлбөдүм эле, канча адам көрбөй кеткен жазга жеттим..."

6-бет
Акыйкат республикалык партиясынын 1-курултайы болду
7-бет
Келишим дагы адам тагдырын чечеби?
8-бет
Бакиевдин заманын эстегендердин мээси жок,
7-апрелди эстебегендердин жүрөгү жок
Азизбектен азил кеп

9-бет
УРМАТ БАРКТАБАСОВ
10-бет
Дарика Жалгасынова
"Бийикте желбиресин Кыргыз Руху!"

11-бет
33 роза
же мамлекеттин фундаменти мектептен башталат

12-бет
САЙПАНА
13-бет
Эл башчы кылаң болсо - эл ичи ылаң болот…
14-бет
Дил кайрыгы
Алгалай бер, эмгегиңден кылым карытып!

15-бет
Мыйзам
16-бет
Гүлнара Тойгонбаева:
Завучка кармалып калгам











??.??