presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар



Качанкыга чейин орустун этегине намаз окуп жүрө беребиз?!..
Жакында жер-суулардын аттарын кайрадан мурунку тарыхый аталышына кайрып келүү идеясы менен Улуттук тил комиссиясы Жогору жактагыларга кайрылуу жасап, демилге көтөрүп чыгышкан. Албетте, бул колдоого аларлык сунуш болчу. Бирок, "бөйрөктөн шыйрак чыгаруучулар", Кыргызстанда ансыз да башка маселе жоктой мындан да саясат издеп чоң маселеге айлантышты. Акыры Улуттук тил комиссиясы орус тилдүү ММКлардын ур-тепкисине кабылып, "киргиздер" чарылдап атып, жетекчиси Азимжан Ибраимовду кызматтан алдырып тынышты. Мындай карасаң, ал демилге анчалык деле чоң маселе эмес. Жедеп башкаларды кылт этсе эле башыбызга мингизип көнгөн экенбиз. Ка-ап, улуттун кедергисине сөз тийгизип, басынткандарга ушинтип атырылсак, эмдигиче бизге эч ким үн ката албай калмак экен.


Асыкбек ОМОРОВ, тарыхчы, жазуучу:
- Агай, мисалга орустар "Мы, Славяни..." деп эле жазып жүрүшөт, аны эч ким деле эрөөн көрбөйт. Эмне үчүн, кыргыздар жер-суунун аттарын кыргызчалаталы десек эле чуу чыгып жатып калат?
- Буга орустар киришкен жери жок. Бул жерде турган эки-үч эле, жарымы орус, жарымы жөөт болгон адамдар киришип атат. Өткөндө Эмил Каптагаевди ушул маселе боюнча, орус басылмалары кандай жамандап жазышты, ага эч бир ММК унчуккан жоксуңар. Путинге бирдеме сурап алыш үчүн, бир тоонун чокусун берели дейт. Андай бергиси келсе, бир университеттин атын бербейби(?) техника, материалдык жактан компьютерден жардам берип турсун.
Тарыхка кайрылсак, кыргыздар жаратылыш менен табигатты кастарлап келген элбиз. Жер-суунун аттарына ата-бабаларыбыз эч убакта кишинин аттарын койгон эмес. Экинчиден, биз мурда эле жер -суунун аттарынын эски тарыхый аттарына кайрылышыбыз керек болчу.
- Эми азыркы жер-суунун орусча аталыштары кайдан чыккан?
- Бул Советтер Союзунун учурунда чыккан ат эмес. Муну Орус падышачылыгынын учурунда эң биринчи 1585-жылы Иван Грозный баштаган. Ал Орол (Урал) тоосунан, суусунан нары Шиберди (Сибирь) көздөй өтүп, жашап, өздөрүнүн аттарын жашаган жерлерге койсо деп там курганга, жашаганга миллиондогон акчалардан кечкен. Бул биринчи жеңилдик. Мындай адамдарга үч жеңилдик берилген. Экинчи жеңилдик, кийин орус падышачылыгынын тушунда балдарды 18 жаштан 42 жашка чейин, 25 жыл армияга алышчу. Ал эми, бул жакка келип жер-сууга отурукташып, атын ыйгарган адамдардын балдарын армияга алышкан эмес. Үчүнчү жеңилдик, жерге атын берген Сидоров, Петров, Иванов дегендер мамлекетке салык төлөгөн эмес. Аларды орус падышачылыгынын армиясы коргоп турган.
Бул саясатты кийин, Орусиянын биринчи императору Петр I уланткан. Ал өлөөрүнүн астында: "Азиядагы эң бай мамлекет Индия. Ошол Индияга Талас, Ысыккөл, Нарын аркылуу өткөн, коридор ачасыңар. Ушул жерде жашаган элдерди кырып салгыла" деген жашыруун буйрук берет. Анан Николай Михайлович Пржевальский келип, 1867-жылдан 1869-жылга чейин ушул Кыргызстанда жашап, Ысыккөл облусун тегерете (визуалдык) көз болжол менен картага тартат да, андан ары Индияга өтүп кеткен. Анан ошол жашаган эки жылынын бир күнү эс алып отуруп, "Ушул элдин психологиясы кандай болду экен?" деп бизди сынап,беш атары менен кырдан кетип бараткан атчан кыргызды ыргыта атат. Кыргыздар унчукпай ыйлап, сыктап көмүп коёт. Экинчи айда дагы бир кыргызды, үчүнчү айда дагы бир кыргызды атат, аларды да көмүп коёт. Ошондо барып ал Орус падышасынын комиссиянын алдында берген отчётун Новосибирскиден окудум. Анда: "Есть природа жемчужина Иссыккуль, вокруг Иссыккуля живут дикообразные киргизы. Но, они недостойны жить,"- деп жазган. А биз анын эстелигин Караколго коюп албадыкпы. Намысыбыз барбы(?) жок.
Бул эски аттар эки кылым мурда Орус падышачылыгы убагында коюлган. Ал аттарды Союз убагында өзгөртмөк турсун, тийгизбей сактап келишип, бүгүнкү күнгө жетти. Алыскы эле Баткенде-54, Ош облусу боюнча-45, Жалалабат облусу боюнча-51, Ысыккөл облусу боюнча -30, Таласта-10, Чүй облусу боюнча-111, Бишкек шаары боюнча-51 көчө, таза сүйлөйбүз деген Нарында -7 жер-суунун аттары орусча аталган. Мисалга, Бабушкин, Марамин, Атурасов ким(?) эч ким билбейт. Ой,качанкыга чейин эле "Великий русский народ" деп булардын чапанына намаз окуп жүрө беребиз?! Мына биз улуу элбиз. Дүйнө жүзүндө жалгыз, 40 муунду, 40 ата-тегин билген жалгыз кыргыздар. Орустар болсо, биринчи, экинчи, үчүнчү муун деп коёт. Булардын тарыхы бурмаланып жазылган, болбосо Х кылымдын орто ченинде Нормандиядан көчүп келишкен эл. Улутубуздун каада-салтын, үрп-адатын, нарк-насилин так билбегенибиз үчүн ар кандай маданият үгүтүнүн багытына жол берип жатабыз. Мен муну жакшы билем.
Мына Ала-Тоо аянтында түндүк кармаган катын астында оюу куш канат турат. Бардык куштар жерден асманга учат. А тигил жерде, асмандан көргө учуп турат. Мына салтты билбегендигибиз үчүн, тескери орнотулуп коюлган. Экинчиси, совет көчөсү менен өйдө кетип баратсак, Медеров көчөсүнөн өткөндөн кийин, оң жактагы Октябрь акимчилигинин Байтик көчөсү -17/1 жанындагы жаңы бүткөн сол жактагы эки кабат имаратта калмактардын тебетейи орнотулуп турат. Эркиндик бульварында, УККнын маңдайында тогуз кабат үйдүн үстүндө Нескаранын калпагын монтаждап, "Золотая корона" деп атап койгон. Ушуларга маани берсек болмок. Тургунбай Садыков баатыр сөөрөй Филармониянын алдында Манастын эстелигин бээге мингизип койгон да, Эркиндик бульварынан өйдө барганда, Михайл Фрунзенин эстелиги айгырга мингени даана көрүнүп турат. Ал тигил жерде Манас атабыздын эстелигин 6 метр өйдө кылып, ылдыйкы эки капталына Бакай ата менен Каныкей апабызды коюп койгон. Бул келечеги жок деген маанини туюндурат. Эларалык стандартта бийиктиги башка маселе, бирок, айкелдердин деңгээлин бир кылыш керек. Өткөн жылы Ала-Тоо аянтына кыргыздын баатырларын чекесинен кырган Нескара, Шыпшайдар баш болгон калмактардын эстелигин шылдыңдагансып чегип койдурганы али эсибизде. Тургунбай Садыковдун улуттун бүтүндүгүнө, каада-салтына таасирин тийгизген мындай кылыктарын санай берсек толтура.

Аалы МОЛДОКУНОВ, КР Президентине караштуу кыргыз тил комиссиясынын бөлүм башчысы:
- Азимжан Ибраиовдун кызматтан кетишине кандай карайсыз?
- Жер-суу аттарына байланышкан маселе 1990-жылдары мамлекеттик деңгээлде көтөрүлгөн. Анда союз тарай элек, орустар Москвага чейин чыгышып бул кыргыздар шаарларынын баарын которуп атышат деген чоң ызы-чуу чыккан. А кезде СССРде президент болуп турган Горбачёв: "Эгерде тарыхый аттары бар болсо эмне үчүн которгонго болбосун. Биз деле мына Россияда Ленинградды-Санктпетербург, Горкийди-Саратов кылдык"деп айтканда, бул маселе Горбачёвдун деңгээлинде чечилип калып, ызы-чуу токтогон. Ошондо, Фрунзе, Пржевальский, Рыбачье, Киров району, Панфилов району өңдүү аталыштарды кыргызчалоо жүрүп Бишкек, Балыкчы, Каракол, Кара-Буура району ж.б. болуп которулган. Бул маселени көтөрө турган эле мамлекеттик тил боюнча улуттук тил комиссиясы да, башка мамлекеттик мекемелердин ансыз да толгон көйгөйлөрдөн ага колу жетпей атат. Быйыл тил кербенин өткөрүп, Кыргызстандын бир топ жерлеринде болдук. Ага чейин мындан төрт жыл мурда дагы жыйырма күн бою эл менен жолугушуп, элдин пикирин алганда дагы жер-суунун аттарын кыргызчалатуу иши эл тарабынан айтылып келген. Анан ушул маселеге чукул киришип калган себебибиз, Авдеева деген журналисттин "Белый пароход" деп интернет газетага чыккан макаласы болуп калды. Ал макалада: "кыргыздар көчүп жүргөн, цыганга окшогон эл болгон, булардын жери да, мекени да болгон эмес. Сарттардын жерин тартып алышкан.1924-жылы Сталин буларды Союздук мамлекет деп атап койду"деп абдан орой, тайкы жазган. Союз убагы болгондо буга башкача чара көрмөктүр. Бийликке, Башкы прокуратурага элди, жерди кордоп мазактап атканын айтып кайрылдык. Бирок, алар тарабынан таптакыр жооп болгон жок.
Жер-суулардын аттарын которууда Панфилов өңдүү Улуу Ата-Мекендик согуштун башчыларына, биз жамандык көрбөгөн Октябрь революциясы менен байланышкан аттарга тийбейли дедик.Ошентип, Чүй ичинде эл менен жолугуубузда жакшы документ табылып калды. 1912-жылы падышалык Россияда эл каттоо болгон экен. Ошол эл каттоодо Чүй ичиндеги болуштуктардын, Маселен, Атаке болуштугу, Сокулук болуштугу, Ысык-Ата болуштуктардагы айыл-кыштактардын, тоолордун, манаптарын, жайлоолорунун бардыгынын эски аттары калып калыптыр. Көп айылдардын аттарын келекей тил менен которуп коюшкан экен. Мисалы, Маловодный-Ичке Суу, Красная-Речка -Кызыл Суу, Каменька-Таштак кылып коюшкан жана орус көпөстөрү өз аттарын ыйгара берген экен. Азыр орус тарыхчыларынан сурасаң, алар да чечмелеп бере албайт.
Президенттин аппарат башчысы Эмил Каптагаевге ушундай ишти баштап атабыз десек, " Ал ишиңерди уланта бергиле, улут ортосунда кичине түшүнбөстүктөр болуп кетпесин" деп эскертип, сунуш катын берген. Ошого карбай кайрылууларыбыз чыгып кетти. Ага бийлик тараптан деле эч кандай мамиле болгон жок, анан капыстан эле орус сайттарынан 10-февраль күнү биздин кайрылууну кескилеп үзүп-үзүп которуп беришкен экен. Анан ызылдап эле басып жатып калды. Улуттук тил комиссиясын "идиоттор", "маразмдар" деп орустун жаман сөздөрү менен тилдеп атышты. Ошону көргөн го ошол күнү эле кечинде Президент Тил комиссиясынын жетекчисинен арызын жаздырып алышкан экен. Радиодон ошол күнү эле Роза Исаковна: "Ал киши Тил комиссиясынын кызматына татыксыз болчу. Ошондуктан, биз кызматтан алдык, эми Тил комиссиясынын кызматкерлери менен жолугушабыз" деди. Президент келсе, маселени туура түшүндүрөйүн деп документтердин баарын даярдап койдум.
Нурайым РЫСМАМБЕТОВА







кыргыз тилиндеги гезит "Лозунг"





??.??