mainkaptal

Пользовательский поиск
  Көз караш

Кыргыздын, кыргыз тилинин жана Манастын феномендүүлүгү эмнеде?
Бул макаламда төмөндөгү чалкеш маселелерди окурман журтчулугунун назарына бургум келди.
1. Манастын жана "Манас" эпосунун феномендүүлүгү жөнүндө көп сөз айтылат, бирок жеткиликтүү түшүндүрүлбөйт, негизделбейт. Манас феному кыргыздын феномендүүлүгү менен тыгыз байланышкан. Ошондуктан биз адегенде кыргыз деген ким экенин түшүнүшүбүз керек.
Ар кандай элдердин адабияттарында Адам-Ева жөнүндө берилген баяндамалар бар. Мындай баяндамалар ойдон чыгарылган немеби же болгон чындыктуу окуянын баяндамасыбы деген суроо туулат. Кыргыздын азыркы сөздүгүндө "адам" термини бул араб тилиники имиш. Мен адистигим информатик катары, бул терминди кыргыз тилинин термини деймин. Башканыкы дегендер, мисалы, мага кыргыздын "кишимин деп мактанбай, адам болдум деп мактан" дегенди эле башка тилге которуп беришсин. Андыктан Адам-Еванын баяны ойдон чыгарылган уламыш десек дагы, ал кыргыздын уламышы деймин. Азырынча аны башкалар өзүнүкү кылып мактанып жүрүшөт. Эгерде ал болгон окуянын баяны болсо, анда ал дагы кыргыз менен гана байланышкан окуя деймин. Адам-атага (Евага - кыргызча Обого) ысымдар кыргыз тилинде берилген, ошондуктан алар кыргыз жана алардын тукумдары да кыргыз.
2. Азыркы кыргызча сөздүктө көп сөздөр башка элдики болуп жүрөт. Бул жалган! Бул атайын жүргүзүлгөн саясаттын кесепети жана кыргыздын тукумдарынын башка элдерге тийгизген тарыхый таасирин кыргыз өзү билбегендиктен (М.Аджи. Тюрки и мир, М., 2004). Дагы Х.Карасаевдин эскерүүсү боюнча (радио берүү), Юдахиндин сөздүгүнө көп кыргыз сөздөрү киргизилген эмес. Себеби алар мындай сөздөргө тийиштүү орусча сөздөрдү таба алыша албай коюшкан. Жаңы сөздүктү түзүү учурдун маселеси.
3. Дүйнө элдердин ичинен жалгыз гана кыргызда эки тил колдонулат: табигый тил жана оюм-чийим тили. (М.В.Рындин. Киргизский национальный узор. Л., 1948.) Кыргыздын оюм-чийим ыкмасынан чыгыштык иероглиф жазмалары жаралган. Кыргыздын экинчи тили менен дагы философиянын мыйзамдары толугу менен сүрөттөлүп баяндалат. Азыркы кыргыз бул тилди түшүнбөй калган манкурттук абалда.
4. Кыргыздын тили Адам-ата менен кошо жаралган тил жана ал алгачкы деңгээлдеги системалуу илим-билимдин тили! Башка тилдер ушундай мүнөздөмөгө ээ боло алабы? Элдердин алгачкы билими системалуу болгону белгилүү (www.hf.msiu.ru/nauka 1-8.htm). Кыргыздын да билими башынан системалуу болуп "Теңирчилик" деген системалуу дүйнөтаанымын түзгөн. Мындай тааным Куранда айтылган Адам-атага берилген илим-билимден жаралган. Ал кыргыздын макал-ылакаптарында, Санжыра санаттарында камтылган.
5. Теңирчилик системалуу дүйнөтаанымдан дүйнөдө саясатка жараша бурмаланган башка таанымдар, философиялар, диндер жаралган (М.Аджи. Тюрки и мир, Мыйзам. 2004). Ошондуктан атайын саясаттын негизинде азыркы дүйнөтааным, илим-билим жана окутуу алигиче системалуу абалына келе элек (Аблеев С.Р. Несколько философских штрихов к новой научной картине мира). Муну системалуу эмес билим алган кыргыздар билишпейт. Ошондуктан "Теңир - деп сүйлөгөндү жок кылуу керек" дегенди жана Теңирчиликти жеригенди кыргыз токтотушу керек. Учурдун проблемасы - бул тагыраак жаңы илимий дүйнөтаанымды жаратып, жалпы адамзатты туура акыл-эске, чыныгы дилге келтирүү менен ага тийиштүү кылып азыркы билим берүүнү жана жашоо тиричиликтин амалдарын оңдоо, баардыгына системалуу мамиле кылуу маданияттыгын калыптандыруу.
6. Кыргыздын системалуу дүйнөтаанымынын (Теңирчиликтин) термини менен айтканда, Жараткан адам артык болсун деп, акыл менен тил берсе дагы, бирок андан дагы амал, өнөр, дилге ээ кылып коюп, анын адил жүрөөрүнөн ал өзү күмөн санаган. Ошондуктан туура акыл-эс менен өнүгө албагандарга Жараткан менен өнүгүү программада Акыр Замандын болушу да болжолдолгон ("Дүйнөлүк топон суу", "Загадки Древнего Египта", Н.Тесли жана Э.Кейсли жөнүндөгү телефильмдер). Себеби ал кишилерди туура акыл-эске келтирүүнүн акыркы мүмкүнчүлүгү болгон. Сабатсыз, бирок Теңирчилик системалуу билимин жогото элек Калыгул кыргыздын тиричилиги адамгерчиликтүү болбой, кишичиликтүүгө ооп кеткендиктен, эки жүз жыл мурда эле көзү менен көрүп тургандай, Акыр Заман андай болоорун баяндап кеткен. (Акылман Калыгул. Бишкек, 2000.) Бирок жетекчилик саясат аны эске алдыбы? Албады. Ошондуктан "караңгы" делген кыргыздын айтканы ишке ашырылган жагдайдабыз азыр. Ошондой эле бир мезгилде кыргыздар - Адам-атанын тукумдары "Манас" эпосунда баяндалгандай абалдарга да келген.
7. "Манас" эпосунда баяндалгандай абалдарга кыргыздар келгенде Жараткан Манасты жаратып, ага "ыдырагандарды чогултуп бир эл кылуу" миссиясы тапшырылган. Себеби Жараткан менен жаралган эл кырылып жок болбошу керек эле! Ушул себептен, мындай эл "кырылгыс-кыргыс кыргыз" атка конгон. Адабияттагы мунун маңызсыз ар башкача жорулуштары адаштыргандык эле. Ал эми Миссиясы аткарылгандан кийин Манас эрте өлтүрүлүп, кыргыз эли өкүнүчтө, арманда калган. Бирок мындай элдин башынан өткөрүлгөн окуяларын, жашоо тиричилигин, билгендерин башкаларга сабак катарында санжыра кылып айтып жүрүш үчүн Жараткан өзүнүн кыргыз элине гана аян алуу менен Манас-кыргыз окуяларын оозеки айтып жүрүү касиетин ыйгарган. Дүйнө элдердин ичинен жалгыз кыргызда гана чоң дастандардын жана "Манас" эпосунун жатталбай оозеки айтылып калышынын чыныгы себеби ушул. Ал эми Манас окуяларын жомокко айланткандар адаштырылгандар. Себеби Манас окуясы адамдар азыркылар жоготкон, билбей калган касиеттерге ээ болгон мезгилде болгон. Ошондуктан "Манас" эпосуна миң жыл болду" деген дагы адашкандык.
8. Аталган ойлордун негизделиши логикалык ыкма менен эле болушу мүмкүн.
Себеби Теңирчиликтин санаты "Кудайды акыл менен гана тааныйт" - дейт. Чындыгында, мындан башка илимий айла да жок. Аталган ойлордун негизделиши "Уңгу тил (кыргыз тил) системалуу илим-билимдин жана ага негизделген ыймандуу маданияттын тили (Кутбилим, 13-20, 27-июнь 2008-ж.)" деген макалада жана автордун "Кыргыз ким?" (Бишкек, 2007-ж.) китебинде мүмкүн болушунча берилген.
Деги кыргыз ким экениңди тактап билчи, бирөөнү туурап адашып маңкурт болбой, өз акыл-эсиңе, дилиңе келчи! Ошондо, кыргыз сөзүнүн төркүнүн терең жана туура түшүнгөн Сабыр Иптаров жазгандай ("Кыргыз тили" - гезити, 18-февраль, 2009) "өзүңдүн рухуң, тилиң, акылың, өнөрүң менен өзгөлөрдү тамшанткан, таңданткан, суктанткан кыргыз адамы (кишиси эмес) болуу дегенге" келбейсиңби. Ошондо өзгөчө "бул эл үчүн тилден өткөн бийик дөөлөт - дил дөөлөтү бар. Ошондуктан буларды ушундай эл кылган рухий башаттан мен да азыктанып, мен да ушулардай айкөл, асыл, аруу (арий) адам болушум керек деген ички дымак, изги мүдөө имерип туруусу керек" болмок!

Сатылган Жорупбеков, Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Евразия инновациялык технологиялар институтунун доценти.




Жер-Эненин Чыңгызга асирети
- Оо, айланайын, Чыңгызым!
Адам баласы кайсы күнү эмне болорун билбейт экен да. Канчалаган ой-максаттарыңды чала калтырып о дүйнө салып кете бердиң. Артыңда сени билген, сени тааныган, өмүрүңдө сени көрбөсө да китептериң аркылуу сени сыйлаган канчалаган адамдар сыздап, боздоп калды.
Адамзаттын го акыл-эси бар. Кейип-кепшигенди билет. Мен билгенден жалаң эле адамдар сенин өлгөнүңө кайгырып калбай, жан-жаныбарлар, тоолор, талаалар, Акбара менен Ташчайнар баш болуп карышкырлар, Бугу-Эне баш болуп бугулар, Гүлсары баш болуп жылкылар кайгы-муңга батып турган чагы.
Мени кайгырбады дейсиңби? Баарынан көп мен кайгырып, мөгдөп турам. Сен тирүү чакта сага ишенип, сага жөлөнүп, өзүмдү өтө бейкапар сезет элем. Анткени сен тирүү чагыңда менин кучагымдагы табиятты абайлап-асыроону кулагы угуп, көзү көргөндөрдүн баарына уктуруп турар элең. Жердин эртеңин, табияттын, жан-жаныбарлардын эртеңине сенчелик ойлоп кайгырган адам табылбас.
Жалпы эле адамдар көр-тириликти, үй-жай салганды, жеп-ичкенди гана ойлоп жүргөн чакта сен алардан өтө узак кетип, өтө бийиктен аларды күзөтүп көрүп, жакшысына сүйүнүп, кемтигине күйүндүң. Ошолордун баарын китебиңе берип, адамдарды түз жолго үндөдүң. Сенин жазып кеткендериң бир эле кыргыздын эмес, дүйнө элдеринин көөнөрбөс руханий байлыгына айланып, жол көрсөткүч жылдызы болуп кызмат кыла берерине ишенем. Кыямат-кайым болуп, жер бетинде жашоо бүтмөйүнчө сени окуп, сенден үйрөнөт адамзат деп ишенем.
Эгер азыр сенин көзүң тирүү болгондо сага арналып өткөрүлүп жаткан салтанат-аземдерди көрүп, жалпы эле дүйнө элдеринин арасында зоболоң канчалык бийик экенине күбө болуп ынанат элең.
Сени билгендердин баары бейиштен жай алууңду тилеп, дуба кылып турушат. Тирүү пенделер эле эмес, сенин каармандарың да сенин көз жумганыңа кейип, муңданып турушат. Толгонай, Жамийла, Найман-Эне, Бегимай, Алтынай жана башка аял каармандарың кошок кошуп, чачтарын жазып, боздошууда. Ал эле дейсиңби, жадагалса терс каармандар Орозкул, Ысмайыл, Сабитжан, Базарбай сыяктуулар да кападар, азадар. Эгер сен болбосоң аларды ким таанымак да, ким билмек?
Алтынай менен Дүйшөнүң эккен кош терек. Ысык-Көлдөгү ак кеме, көп чыгармаларыңда өзүң тилге алган темир жолдор, вагондор, бекеттер, Иляздын ЗИЛ машинасы да сени жоктоп жатышкансыйт.
Эми, кайсы бирин айтайын, бир чыгармаңда жазып кеткен экенсиң: "Сынбасты уста жаратпаптыр, өлбөстү Кудай жаратпаптыр", - деп. Ошол жазганыңа моюн сунуп кете бердиң, Чыңгызым!
Бири кем, арман дүйнө деген ушул экен, "Арман" демекчи, ичиңде бир арман менен кеттиң окшойт. Сени түрк тилдүү элдер Нобель сыйлыгына сунушташкан эле. Көптөн эңсегениң - Нобелди алып, анан кетсең не болмок, Чыңгызым!
Көзүң өтүп, бул дүйнөдөн узап кетсең да, сени мен өлдү деп эсептебейм. Сен өлбөссүң. Сенин өмүрүн өзүң жаратып кеткен чыгармаларында улана берет.
Мен сени кайра жаралып, кайра төрөлүп келүүңдү күтүп, сагынып жашайм, Чыңгызым!

Абылкасым
Осмонали уулу,
Араван району
"Бостон" орто мектебинин мугалими.




меню
Чакан бизнес кеңештер
Чүчбара өндүрүү ишкерчилиги
Глазирленген быштакчаларды (сырок) өндүрүү ишкерчилиги
Карапа өнөрканасын кантип ачуу керек жана андан кантип акча тапса болот?
Балмуздак өндүрүү боюнча ишкериликти ачуу
Үйлөнүү үлпөт тойлорун жана ар кандай майрамдарды аба шарлары менен кооздоо
Дүкөнчө, соода чатырчасын же күркөнү кантип ачуу керек?
Желим бөтөлкөлөрдү кайра иштетүү бизнеси
Кагаздарды кайра иштетүү бизнеси
Өзүңдүн маршруткаң, же Маршруттук такси бизнес үчүн
Кондитердик цехти кантип ачып киреше тапса болот?
Нан бышыргыч жай ачып кантип киреше тапса болот?
Курулуш цемент кирпичтерин өндүрүү боюнча бизнес
Азык-түлүк өндүрүшүндө жана коомдук тамактануу жайларындагы 5 бизнес- идеясы
Дизайнердик жашылчалар жана эт азыктары
Энергетикалык эмес суусундуктар
Аялдардын үйдөн сырт жасоочу бизнестерине идея
Үлпөт көйнөгүн тигүү ательеси, же аны ижарага берүү
Майга бышырылган тоголок токочтордун (пончик) өндүрүшүн кантип ачып, акча тапса болот?
Хот-дог сатуу бизнесин кантип ачуу керек?
Кездемелер дүкөнүн кантип ачып жана акча табуу керек?
Миллионго багытталган бизнес идеясын кантип ойлоп тапса болот?
Бизнести уюштуруу ыкмасы
Жыгач коттеждерди куруу перспективасы - чакан бизнестин идеясы
Каркас-модулдук технология:
Курулуш шаймандарын жана техникаларын ижарага берүү бизнеси
Кечки көйнөктөрдү жана карнавал костюмдарын ижарага берүү бизнеси
Мончо бизнеси: сауна жана мончолорду куру
Бүйүндү (рак) үй шартында өстүрүп, көбөйтүү менен бизнес ачуу
Жеке автотранспорттук компания бизнес катары
Салтанат-тойлорду уюштуруу бизнеси
Андан ары - азык-түлүк сатып алуу
Жеке кичи- майжувазды кантип ачууга болот?
Автокинотеатрды кантип ачуу керек: ачык асман алдындагы тасма
Жаңы Жылга тирүү балатыларды сатуу боюнча бизнес
Сыра бар-ресторанды кантип ачуу керек?
Мейманкана бизнеси, же кичи мейманканы кантип ачуу керек?
Акы төлөнчү балык уулоону уюштуру бизнеси
Дүйнөдөгү эң бир кирешелүү бизнес идеялар
Курал-жарак сатуучу дүкөндү кантип ачуу керек?
Жыл бою кулпунай өстүрүү бизнеси
Козу карын бизнеси: шампиньон козу карындарын өстүрүү
Жеке фотостудияны кантип ачуу керек?
Үйлөмө аттракциондордогу бизнес (батут)
Бала бакчаны кантип ачуу керек? (Кичи бакча)
Балдар кийиминин жана товарларынын дүкөнүн кантип ачуу керек?
Жалбырактарды чогултууну кантип бизнеске айландырса болот?
Оригиналдуу курулуш материалдарын өндүрүү боюнча бизнес
Курулуштардагы кошумча элементтерди өндүрүү бизнеси
Үй шартында жасалган тирүү квасты өндүрүү бизнеси
Даараткана кагазын жана кагаз аарчыгычтарды өндүрүү бизнеси
Эт бизнесин уюштуруу
Кичи бизнестин идеясы: суу аттракциондорун ижарага берүү
Мектеп окуучлуары жана студенттер үчүн портал
Заманбап гаджеттерди чакан колдонмо тескөө жана тейлөө - өркүндөгөндөрдүн бизнеси
Кум шоусу бизнес катары, кум аниматорлору канча акча табышат?
Чыгыш кошулмаларын жана даамдарын сатуу бизнеси
Кызыктуу жана оригиналдуу бизнес идеялар
Компьютердик сервисти кантип ачуу керек?
Тату салонун кантип ачып, акча табуу керек?
Окуу борборун кантип ачып, акча табу керек?
Батирлердин ичин оңдоо боюнча кичи бизнес
Дөңгөлөктүн үстүндөгү блинчик -кафесинякантип ачуу керек
Парфюм- косметикалык дүкөндү кантип ачуу керек?
Аттракциондор паркын ачуу ири бизнестин катарында
Уй этин өндүрүү боюнча бизнести кантип ачуу керек?
Жарнамалоо долбоорундагы бизнес
Чай бизнесинин өзгөчөлүгү
Жүргүнчүлөрдү ташуу тармагындагы өзгөчөлөнгөн 5 бизнес идея
Ченеми жок такси кызматы
Агробзнес чөйрөсүндөгү жети өндүрүштүн идеясы
Убакыт менен текшерилген бизнес- стартап- зоодүкөн ачуу
Дизайн, мектеп университеттин белгиси кадалган кийимдерди жасалгаларды сатуу
Сапаттуу шпаргалка жасоо бизнеси
Яндекс.Метрика