Коомдук-саясый гезит
№10, 31.03.08-ж.
п»ї


Warning: include(../../ggle_v.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/kut/08/0331_14.htm on line 9

Warning: include(../../ggle_v.htm): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/kut/08/0331_14.htm on line 9

Warning: include(): Failed opening '../../ggle_v.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0658628/data/www/presskg.com/kut/08/0331_14.htm on line 9





  Окумуштуу, педагог жана дипломат Анварбек Мокеев 60 жашта

НУР ЧАЧКАН АДАМ
Жаркылдап жаныбызда жүргөн Анварбек Мокеевичтин өздүк документтери кокустан колго тийип калбаганда, ал кишинин 60 жашка чыкканын деле билбей калмак экенбиз. Анын жашоо күүсүнө толгон шайдоот жүрүшүнөн, фонтандай атырылган фантазиясынан, ал түгүл көчөдө басып жүргөн кездеги кылчактаган көздөрдөн улам ал кишинин жашын таназар албай жүрүптүрбүз. Анткен менен биз өзүбүз деле адамдын жашаган жылынан эле эмес, кишилик касиетти баалап, баамдай турган жашка келип калган экенбиз, ошондуктан колго калем алып биздин Анварбек Мокеевичтин буга чейин үлгүргөн жана жасай турган иштерине кыскача сереп салып коомчулуктун көңүлүнө сунуш кылууну туура көрдүк.

Анварбек Мокеевич касиеттүү Ысыккөлдүн Жетиөгүз районуна караштуу Жеңиш (Чычкан) кыштагында 1948-жылдын 3-апрелинде жарык дүйнөгө келген. Болочок тарыхчынын балалык чагы нукура кыргыз турмушунда кайнады. Атасы менен Тескей Алатоо тоолорунда өткөргөн убагы, караңгы түндө айтылган жомок жана уламыштар зирек жеткинчектин жүрөгүнөн түнөк алды. Табият тартуулаган сезимталдык болсо, бала чагында уккан, билгендерин терең анализ жасай турган акыл азыгына айлантканы Анварбек Мокеевичтин учкул ой жүгүртүү касиетинен таасын байкалат. Айрыкча, анын киши кадырын жогору баалаган жолдош жана орошон ойчулдук кудуретинин калыптанышына алты чакырым алыстыкка орун алган мектеп жолу да таасир тийгизген шекилдүү. Зээндүү бала ызгаардуу кыш, мээ кайнаткан ысыкка, чучукка жеткен бороон-чапкынга кайыл болуп тоо-таш жана мазарларды аралап билим деп күнүгө алыстагы мектепке барып турду. Эгер, ал тоо менен кыштак ортосундагы окуусун ушинтип уланта берсе, узактыкка корогон убакыт, балким билим сапатына да кедерги келтирет беле. Ошентип, ал ата-энесинин батасын алып Ысыккөл областындагы Жетиөгүз районундагы Покровка (Кызылсуу) кыштагындагы интернаттан билимин улантты. Интернаттык окуу Анварбек Мокеевичтин жашоо кредосунун аныкталышына зор түрткү берди. Интернаттан ал жолдоштук жана достук эмне экендигин ажыратып, айырмалаган абалга жетти.
Интернаттан алган билим багытын тууралап, ал 1966-жылы Кыргыз мамлекеттик университеттин тарых факультетинин босогосун аттады. Ошол убакта Кыргыз мамлекеттик университетинде Б. Ж. Жамгырчинов, А.Х.Хасанов, Х. К. Карасаев, Х.Мусин, Б.Ч.Чөкүшев, С.А.Аттокуров, И. М. Скляр, П. А. Тутлис сыяктуу таанымал окумуштуулар эмгектенип, студенттер да анык билим дүйнөсүндө кайнашып илимге умтулган жаштардын саны арбыган. Университеттик турмуш жалаң эле лекциялар менен чектелип калбастан, студенттер арасында диспут өткөрүлүп, жаңыдан билимге аралашкан жаштар арасында илим адамынын культу калыптанган. Замандаштарынын айтымында Анварбек Мокеевич окуунун авангардында жүрдү. Тубаса зээндүүлүк менен билим алууга болгон ыклас ага тарых илиминин сырын ачууга көмөк көрсөттү. Билимге шыктуу студенттин аракети калыс бааланып, ал 1971-жылы окуусун бүтүргөндөн кийин дароо Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетиндеги СССР тарыхынын кафедрасына окутуучулук кызматка алынды.
Анварбек Мокеевичтин турмушундагы жана билим багытындагы бурулуш окуя 1974-жылы болду. Тарых илиминде, айрыкча, жаш адистерди жетиштирүүдө залкар эмгек сиңирген Салмоорбек Табышалиев менен таанымал тарыхчы, профессор Өмүркул Караевдин жолдомосуна ылайык, ал 1974-жылы СССР Илимдер академиясынын Чыгыштаануу институтунун Ленинград бөлүмүнө аспирантурага тапшырды. Чыгыштаануу институтунун Ленинград бөлүмүндөгү аспирантуралык убак Анварбек Мокеевичтин турмушундагы эң маанилүү да, кайталангыс да бир баскыч болушу мүмкүн. Эгер, буга чейин анын адамдык сапаттары турукташып, жашоо принциптери аныкталса, Ленинград шаарындагы аспирантуралык учурда ал такшалган илимпоз катары калыптанды. Айрыкча, Ленинград шаарынын маданий көрөңгөсү жана илимпоздор чөйрөсү анын тубаса интеллигенттик касиеттеринин артышына себеп болгон шекилдүү. Улуттук университеттеги кесиптештери - "Анварбек Мокеевич Лениградга барып келгенден кийин 2-3 айга чейин ага интеллигенттүүлүк илешип жүрөт", - деп ич ара тамашалашып калаар эле.
Арийне, ага В.А.Ромодин, С.М.Абрамзон, С.Г.Кляшторный, О.Ф.Акимушкин, С.Е.Яхонтов, Е.И.Кычанов, Т.И.Султанов сыяктуу көрүнүктүү чыгыштаануучулардын иштөө методологиясы менен таанышып, алардын илимий изилдөө методдорун үйрөнүү шыбагасы ыроолонду. Асыресе, Совет мезгилинде аталган илим борборлорунан билим алгандар арбын болгон. Бирок Анварбек Мокеевич сыяктуу аспирантуралык билимди анык илим сересине чыгаргандар саналуу экендигин белгилей кетиш ашыкча болбос. Аспирантуралык окуу убагында мындагы илим чөйрөсү, окумуштуулардын илим изилдөө ыкмасы, адамдарынын турмуш, тиричилиги жана жашоого жасаган мамилеси Анварбек Мокеевичтин кыраакы көз жаздымынын тышында калбаганы таасын байкалат. Андан да анын инновациялык ойду илгиртпей өздөштөрүп, аларды илим изилдөө принцибине ийкем жалгаштыра турган касиети илим айдыңына таланттуу илимпоздун келиши менен жыйынтыкталды. Ал 1978-жылы "Орто Азиянын Түндүк-Чыгышынын XVII к. жана XVIII кылымдын биринчи жарымындагы саясий жана этникалык тарыхы" аттуу кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргоду. Аспирантуралык окуу убагында ал перс жана эски чагатай тилин үйрөнүп, Орто Азиядагы түрк калктарынын тарыхын изилдөөчү адиске айланды.
Андан кийин Анварбек Мокеевич Кыргыз илимдер академиясынын тарых институтунда эмгектенип, 1983-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетиндеги "Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы" аттуу кафедрасынын башчысы кызматына которулуп, аны 1996-жылга чейин жетектеди. Бул убакта Мамлекеттик университет жаңылануу процессин башынан кечирип, Т.М.Мырзабеков, А.М.Мокеев, Ч.Ш.Жакыпова, А.А.Асанканов сыяктуу жаңы муундагы тарыхчылардын жылдызы жанган. Тарых факультетинин профессордук-окутуучулар арасында окуу-методикалык семинарлар уюштурулуп, илимий нуктагы пикир алмашуулар жанданган. Арийне, андай ийримдерде Анварбек Мокеевичтин салмактуу көз карашы жана негиздүү илимий тыянактары көңүл бурдурбай койчу эмес. Кайсыдыр бир илимий маселе боюнча ал кишинин пикири айтылгандан кийин, талаш токтоп "көз карашым билдирет элем" дегендердин катары суюлчу.
Кыргызстандагы чыгыш калктарынын тилдерин, тарыхын жана маданиятын окуп-үйрөнүү салтынын калыптанышына Анварбек Мокеевичтин сиңирген эмгеги зор. Ал 1991-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинде Чыгыштаануу бөлүмүн, 1992-жылы Бишкек гуманитардык университетинин Чыгыштаануу факультетин куруп, жаңыдан эгемендик алган өлкөдө чыгыштаануу илиминин пайдубалын түптөдү. Анын билимдеги уюштуруучулук таланты азыр жемишин берип, Кыргызстандын бир канча жогорку окуу жайларында чыгыштаануу багыты үзүрлүү өнүгүп жатат.
Замандаштары Анварбек Мокеевичтин адамдык касиетте сейрек кездешчү дипломаттык сапатын жогору баалашат. Балким, ушундан уламбы, ал 1994-1996-жылдары Кыргыз Республикасынын Түркиядагы Ыйгарым укуктуу элчисинин кеңешчиси болуп, 1996-1998-жылдары Иран Республикасындагы Кыргызстан элчисинин кеңешчилик кызматын аркалады. Элчилик кызмат Анварбек Мокеевичти тандаган билиминен алыстаткан жок. Тескерисинче, анын окумуштуулук топтогон тажрыйбасы жаңыдан телчигүү жолундагы дипломатиялык саясаттын турукташына жана салмактуу даражага жетишишине көмөк көрсөттү.
Aнварбек Мокеевич элчилик кызматка которулганда көпчүлүк окумуштуулар, билими дасыккан адистен кол жуудук деп түңүлгөн. Бирок Анварбек агай тарыхчылык такыясын чечпестен кеткен экен, 1998-жылы Улуттук университетке кайрылып келип, Эл аралык байланыштар боюнча проректордук кызматты аркалады. Ал 2001-жылы Кыргыз-Түрк "Манас" университетине которулуп, 2005-жылга чейин тарбиялык жана илимий иштер боюнча проректор жана азыркы тапта тарых бөлүмүнүн профессору болуп иштеп, топтогон тажрыйбасын, эбегейсиз билим казынасын жаш муундар менен бөлүшүп келет.
Анварбек Мокеевичтин жетекчилигинде боордош Түркиянын эки атуулу Мустафа Калкан менен Мехмет Кылдыроглы Борбордук Азия элдеринин орто кылым мезгилиндеги өтө кызыктуу жана татаал проблемалар боюнча кандидаттык диссертацияларды жазышып, ийгиликтүү коргошту. Бул эки элдин бир туугандык байланыштарынын бекемделишиндеги дагы бир кадам гана экендиги шексиз.
Анварбек Мокеевич жалаң эле Кыргызстанга эмес, алыскы чет өлкөлөргө чейин аты таанылган адистердин бири. Ал 1993-1994-жылдар арасында Түркиянын Мармара университетине чакырылып профессор кызматында иштеп, 2005-2006-жылдары У. Фулбрайт атындагы фонддун стипендианты катары АКШнын Висконсин университетинде такшалууда болду.
1992-жылы түйшүктүү профессорлук кызматы учурунда Анвар ага кыргыз элинин XIX кылымдагы тарыхына түздөн-түз тиешелүү "Фергана хандарынын тарыхы" аталыштагы 1666 беттен турган чагатай (ортоазиялык түрк) тилинде жазылган Магзуни деген адамдын уникалдуу кол жазмасын Стамбул университетинин китепканасынан таап келип кыргыз коомчулугуна тартуулаган. Чынында, бул окуянын мааниси өтө зор, анткени бул кол жазманын автору, кыргыз инсаны Магзуни (Зиябиддин Максым), өз убагында билимдүү адам катары тарыхый эмгек жазуу менен чектелбестен, мекенинин патриоту болуп активдүү саясий ишмердүүлүгүн 1898-жылдагы Ферганадагы чет өлкөлүк оторчулукка каршы элдик боштондук көтөрүлүшүн уюштуруучуларынын бири болушу менен көрсөткөн. Айтмакчы, бул тарыхый эмгек ушуга чейин бизге белгилүү болгон кыргыз инсаны тарабынан жазылган, азырынча мезгили боюнча да эң алгачкы эмгек экенин баса белгилейбиз.
Анвар агай бүгүнкү күнгө чейин Түркия, Россия, Франция, АКШ, Индия, Германия жана башка чыгыш өлкөлөрүнүн окумуштуулары менен байланышын үзбөй илимий жыйындарга, талкууларга тынымсыз катышат.
Окумуштуунун калеминен 70ке чамалуу илимий, илимий-методикалык жана илимий-популярдуу эмгектер жаралган. Алардын айрымдары Москва, Ленинграддагы белгилүү басылмаларда жарык көрүп, илим коомчулугу арбын колдонгон эмгектердин катарына кирет.

Анварбек Мокеевич жалаң эле Кыргызстанга эмес, алыскы чет өлкөлөргө чейин аты таанылган адистердин бири. Ал 1993-1994-жылдар арасында Түркиянын Мармара университетине чакырылып профессор кызматында иштеп, 2005-2006-жылдары У. Фулбрайт атындагы фонддун стипендианты катары АКШнын Висконсин университетинде такшалууда болду.

Ошентип, шуулдап аккан дүйнө закымында биздин Анварбек Мокеевич да алтымыш жашка чыгыптыр. Жакшы адамдан нур чачырап, аркасынан сөз ээрчийт дешет. Ошол нур чачырап, жакшы сөз ээрчиген адамдардын арасында Сиз да барсыз, Анварбек ага. Ал да болсо Сиздин маңдай тер төккөн адал эмгегиңиз менен адамдык абийир-ыйманыңыздын акыбети. Сиздин юбилейиңиз менен бүгүн үй-бүлөңүз, уул, кыздарыңыз, неберелериңиз жана тууган, досторуңуздун жүзүнө нур чачып, ичи толо кубаныч ээлесе, миңдеген окуучу жана шакирттериңиз болсо Сизден билим алганына сыймыктанып турган чагы. Сизге улуулуктун атын, Улукмандын жашын тилейбиз!

Дөөлөтбек Сапаралиев,
Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин гуманитардык факультетинин деканынын орун басары, Кыргыз Республикасынын илим жана техника жаатындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты;
Кубатбек Табалдиев, Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин гуманитардык факультетинин доценти;
Муратбек Кожобеков, Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин гуманитардык факультетинин доценти.











а ­е¦Є.НҐй«