Өзөк

Жан дүйнө азабы же
идеологиядагы чоң казат
(Башы 7-бетте)
Таңкалычтуу окуялар күн сайын көбөйүүдө. Жакында эле Америкада, Азербайжанда, Россияда кадыресе акыл-эстүү эле адамдар колундагы курал менен эч бир күнөөсүз адамдарга ок атып, канывайран жасашты. Өзүн өзү атып өлгөндөр, асынып өлгөндөр көбөйдү. Аба-ырайы өзгөрдү, түбөлүк жаткан муздар эрүүдө, океандар көтөрүлүп, дарыялар нугунан чыгып, жер титиреп, көчкүлөр жүрүүдө. Бул эмне, акыр замандын келгениби, же эл менен жер киндиктеш дейт, пейил тарып, руханий көрөңгө бузулдубу? Бул маселени Куран мындайча түшүндүрөт: "Аллах бир коомго берген жакшылыктарын ал коом өздөрүн өзгөртмөйүнчө өзгөртпөйт. Албетте Аллах Угуучу, Билүүчү" (Куран 8. 53.). Демек маселенин учугу өзүбүздө, пейил-ниетибизде, көкүрөк жан-дүйнөбүздө болуп жүрбөсүн.
Ал эми замандаш окумуштуу, геолого-минерология илим доктору, профессор А.Дмитриев мындай дейт: "На земле идет общепланетарное преобразование. Изменяется не только температура и влагооборот, меняются многие геолого-физические процессы, как в газоплазменных оболочках, так и в земной коре. В связи с уменьшением магнитной защиты земли, приближается время резкого повышения радиоактивности атмосферы. В результате планета оказалась окружена мощным электромагнитным смогом - от сверхнизких до сверхвысоких частот. Это может повлечь за собой не только серьезное нарушение спутниковой системы, но и паралич всей техно-биосферы Земли (РИА "Сибирь"). Экологиялык кризисти адам өз колу менен күчөтүп, так айтканда дүйнөлүк өнөр жай индустрия болуп чыгарган зыяндуу заттардын кесепетинин жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсүнүн түрлөрү акыркы 35 жылдын ичинде 30%ке кыскарган.
Байлык үчүн баарын унутуп, напис-алкымдын арааны ачылып, түбү тешик кара курсактын кургуюна түшүп баратабыз көрүнөт. Түбү бир дүйнөлөшүү процесси менен туташ каптаган кризис дүйнө элдеринин тагдырын бири-бирине чиеленештирип салды.
Бир жагынан ааламда болуп жаткан түркүн окуя, өзгөрүштөр көрсөткөндөй, экинчиден илимпоз окумуштуулар, эзотериктер, аналитиктер айтып жаткандай бүтүндөй бир доор алмашкан өзгөчө мезгилде жашап жатабыз. Бул деген адам жашаган коомдук түзүлүш, идеология, калыптанган кээ бир көз караштар эле өзгөрбөстөн, табияттын ички мыйзамдары, бүтүндөй дүйнө түзүлүш түп тамырынан өзгөрүшү мүмкүн дегендик. Мен бир жомок сыяктуу болсо да ыйык китептерде жазылган "Алтын доордун", б.а адилет доордун келишине ишенем. Азыркы оош-кыйыштуу жүрүп жаткан процессти тазалануу деп түшүнөм. Жараткан мүмкүн алтын доордун эшигин кенен ачып, дагы бир жолу бүтүндөй элди электен өткөрүп жаткандыр... Экиленгендердин эсебин берип, руханий буюгууга салып, оору жөнөтүп, түшүнбөсө жаратылыш кырсыгына кабылтып жаткандыр... Аны бир кудай өзү билет. Болгону Теңирим баарына тең, адилет, мээрман, баардык нерсени жаратуучу кудуреттин ээси экендиги талашсыз.
"Сыныктан башканын баары жугуштуу" дегендей, жети ата өтмөйүнчө кыз алып, кыз беришпеген таза кандуу, ак сөөк кыргыздын арасынан да ата-энесине кол көтөргөндөр, ыплас ишке баргандар чыга калып жатат. "Эсиңдин барында этегиңди жап" дегендей, кудайга шүгүр, дале биздин элде уят-намыс бар, ыйыктык, улуулук дегенди баалай билебиз. Капчыгыбыз жарды болгону менен, көөдөнүбүз бай элбиз. Бирок да туташ кризистин алдын алып, улут, мамлекет катары кыйроодон сактаныш үчүн эмне кылышыбыз керек?
Улуттук жол жана билим берүү
Бир этносту түзгөн эл өзүнүн кулк-мүнөзүнө, жан-табиятына, коом түзүлүшүнө ылайык жолду тандайт. Улуттук мүнөзгө туура келбеген чоочун жол элдүүлүктү талкалайт. Улуу окумуштуу Л.Гумилевдун аныктамасына ылайык, "Өзү жашап келген коомдук түзүлүшүнөн, улуттук баалуулуктарынан айрылган этнос - эл болуудан калат" деген.
Демек, биз эгемендүүлүккө жеткен 18 жылдан кийин болсо да улам ар кимди туурай бербей ата-бабалардын жолуна түшүүбүз керек. Ага ылайык коомдук-саясый турмушта элдер өздөрү шайлаган бий институтун калыбына келтирип, уруу ынтымагын түзүп, үч канатты (оң, сол, ичкилик) калыптандырып, Улуу элдик Курултайды Башмыйзамга киргизишибиз керек. Бул жол бөлүнүүнүн эмес, биригүүнүн жападан жалгыз жолу.
Руханий-билим берүү багыттагы иштерибиздин баары элдик баалуулуктарга таянып жүргүзүлүшү керек. Биздин билим берүү системабыз Союз кезиндегиден анча деле айырмасы жок, "Кыргыз таануу", "Адам таануу", "Теология" сабактарын эмне үчүн билим берүү тармактарында тереңдетип окутууга болбосун. Кыргыз тарыхын тактап кайрадан жазып чыгуу иши эми араң колго алынууда. Кыргыз тилине байланышкан жүздөгөн проблемалар бүгүн да чечиле элек. Улуттук философия, улуттук этнопедагогика багытында билермандардан турган редакциялык топ иштеп чыккан эмгек же окуу куралына бүгүнкү күндө коом аябагандай муктаж болууда. Тээ бала бакчадан баштап жаңы доорго ылайык жаш муунга билим тарбия берүүнүн жаңы усулдук көрсөтмөлөрүн, окуу куралдарын иштеп чыгуубуз керек. Бүгүнкү күндө биздин билим берүү системабызга ылайык кыргыз тарыхына караганда орус тарыхын же башка элдердин тарыхын жакшы билебиз. Кыргызстандагы жаныбарлар, өсүмдүктөр дүйнөсүнө караганда Сахалин, Камчатканын жаратылыш дүйнөсүн жакшы окутабыз ж.б. Ал эми ЖОЖдордун саны көбөйгөнү менен сапаты өтө начар. Балдарына контракт үчүн акча төлөп, ата-энелер кембагал болгондон башка пайда болбой калды. Чыныгы реформа бүгүнкү күндө мына ушул билим берүү тармагында керек болууда. Анткени, көңүлдүн борборунда кармай турган руханий азыкты аталган тармак гана бере алат.
Идеология жана ММК
Дүйнөдө бүгүн маалыматтык, идеологиялык согуш жүрүүдө. Ал бир өлкөнүн ичинде да, мамлекеттер, континенттер аралык да мүнөздө болуп тематикалык жактан негизинен саясый, диний, улуттук, экономикалык багытта өнүгүүдө. ММК, кино, китеп, интернет ж.б каражаттар аркылуу жүргүзүлүп жаткан маалымат согушу кадимки эле массалык кыргын алып келүүчү куралдар менен согушкан майданга улам барган сайын окшоп баратат.
Бирөөгө көр казсаң кенен каз, өзүң да түшүп калышың мүмкүн деп кыргыз айткандай, көбүн эсе маалымат айдыңында кара-арам пиар жасагандар өзү койгон капканга өздөрү түшүүдө. Ошентсе да Кыргыз мамлекети бул чабуулдан коргонбосо болбой калды. Бүгүнкү күндө Кыргызстанда кыргызча телерадио, интернет сайттарга караганда орус тилдүүлөр алда канча көп. Ага азыр Түштүктө өзбекче, Түндүктө казакча каналдар кошулду. Эми элестетиңиз, аң-сезимге канчалык башка тилде маалымат көп кирсе, ага дагы башка мамлекеттин идеологиясы, баалуулуктары таңууланып жатса, кайда барып кулагыңа пахта тыгып жашынасың. Бүгүнкү күндө УТРК, ЭлТРден башка кыргыз рухун көтөргөн канал жок. "5-канал", "Пирамида", "НБТ", "НТС" негизинен орус духу жыттанса, "Манас жаңырыгы" араб жыттанып турат. Бул армияга ОРТ, РТР, "Мир", "СТС", "НТВ", "Культура", "Вести", казактын "Хабар", "Эл арна", КТК ж.б. каналдарды кошууга болот.
Түштүктө абал мындан да чатак. Жакында кыргызга анчейин пайдасы жок каналдар мыйзамда көрсөтүлгөн 50% мамлекеттик тилде берүүлөр даярдалсын деген беренени 20%га түшүрүү сунушу менен чыкканда күйбөгөн жерим күл болду. Деги эле Кыргызстанда кыргызга кызмат кылбаган телерадиоканалдын кереги барбы? Бир Кыргызстандан башка мурдагы СССРге кирген он төрт республикада бул маселе эбак эле өздөрүнүн улуттук кызыкчылыгына ылайык чечилген. Башка элди кой, кыргыздын кээ бир улутбезерлери ошон үчүн өз тилин билбей, тарыхын окубай жээрип жатпайбы. Ушундай шартта кантип кыргыз идеологиясын туура нукта алып барууга болсун.
Руханият жана өнөр
Ар бир адамдын жан дүйнөсүнө таасир этип, руханий азык берип, түркүн түркөйлүктөн аруулап, адам болууга жол салган жарык нур - бул илим менен өнөр. Кыргыз ар тараптуу, таланттуу эл эмеспи. Баш-аягы көрүнбөгөн проблемаларды айта берген менен өзү эле чечилип калбайт экен. Андыктан салыштырмалуу Ата Журттун тагдыры устаранын мизинде тургандай мезгилде мен мекениме эмне жардам бере алам деген суроону ар бир кыргыз өзүнө бериши керек. Мен да өзүмө бердим, көпкө ойлондум. Жасаган ишимден жасай элегим көп. Ой жеткен менен кол жетпеген иштер андан көп. Бирок ошого карабай кол куушуруп жатып албай, мен сыйлаган кыргыздын сыймыгы болгон, ЮНЕСКОнун салттуу музыка боюнча сыйлыгынын ээси, КРнын эмгек сиңирген артисти Нурак Абдрахманов авам экөөбүз кеңешип отуруп "Рухдүйнө - кыргыз таануу өнөр кечесин" Бишкектен баштап уюштуруп, анан илгеркидей айылдарды кыдырып, жайында жайлоолорду аралап, эл менен жандуу байланышсак, элден бата алсак, колдон келсе биз да элди агартсак, карым-катышты, улуттук ынтымакты бекемдесек деген тилекте ушул долбоорду баштап отурабыз.
Бул демилгени бир жылдан бери түрдүү себептер менен баштай албай келдик эле, сааты эми гана чыгып отурат. Анын үстүнө жакында элибиздин таланттуу кызы Роза Аманованын демилгеси менен уюштурулган Кыргыздын салттуу музыкасынын жумалыгы өтө зор ийгилик менен өткөндүгүн көрүп, бизде ансайын ишенич пайда болду. Анткени, биздин долбоордун негизги өзөктүү маңызы да көөнө кыргыз өнөрлөрүн өзүнө камтып, андан сырткары элибиздин тарых, тил, санжыра, элдик таалим-тарбия ж.б. маданий дөөлөттөрүнө арналып, руханий-агартуучулук вазипаны аткармакчы.
Башында баса белгилегендей, бүгүнкү күндө кара курсактын азыгынан да, жан дүйнөнүн рух азыгы маанилүүрөк болуп турган заманда жашап жатабыз.
Кадыр КОШАЛИЕВ,
Бишкек адам таануу аалымканасы -
БАТАнын директору










Төмөнкү
емейл жана телефон
сайттын ээси

Жанызактыкы:
емейл:janyzak@mail.ru
тел.: +996777329784
Сайт жөнүндө:
Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
Сведения о сайте:
На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  Ссылки на взятые статьи обязательны!