— Россияда крепостнойлук укукту жоюп, капит. формациянын өнүгүшүнө жол ачкан бурж. реформа. Д. р-н жүргүзүүгө феод.-крепостнойлук системанын кризиси себеп болгон. Падыша-лыктын Крым согушунда (1853—56) жеңилиши, дыйкандар кыймылынын өсүшү Александр Пни крепостнойлук укукту яздюуга аргасыз кылган. Д. р-н жүргүзүү б-ча 1857-ж. жашырын комитет түзүлгөн. 1858-ж. губ. комитеттер түзүлүп, алардын ичинде дыйкандарга жеңилдик берүүнүн . өлчөмү ж-а формасы ж-дө өз ара күрөш жүргөн. 1858-ж. жашырын комитет Дыйкандар иши б-ча башкы комитет болуп кайра уюшулат. Дыйкандардын бунтунун күчөшүнө же төмөндөшүнө байланыштуу өкмөт Д. р-нын программасын бир нече жолу өзгөрткөн. 1858-ж. жаңы программа кабыл алынып, 1859-ж. редакциялык комиссиялар түзүлгөн. 1861-ж. 19-февралда Александр II крепостнойлук укукту жоюу ж-дөгү «манифестке» ж-а «Крепостнойлук көз карандылыктан кутулган дыйкандар жөнүндөгү жобого» кол койгон. Д. р-нын натыйжасында 22,5 млн. дыйкан крепостнойлук укуктан бошонгон. Бирок жер помещиктердин менчигинде калып, дыйкандардын турмушу мурдагысындай эле оңолбой, алар иш жүзүндө эзүүдөн кутулган эмес. Д. р. Россия империясынын чет-жакаларындагы улут райондорунда да крепостнойлук укукту жоюуга алып келген. Бул реформа чынында эле «…дыйкандарды барып турган абийирсиздик менен талап алуу болду, аларга бир катар зордук-зомбулук кылып жана аларды ылгый кордогондук болду» (Л е-нин В. И., Чыг., кырг. 1-бас, 17-т., 110-6.). Д. р-н жүзөгө ашыруу убагында дыйкандардын массалык дүр-бөөлөрү (волнения) чыккан. Феод.-крепостнойлук саркындыларды сактап калышына карабастан крепостнойлук укуктун жоюлушу Россияда капит. формациянын өнүгүшү үчүн чечүүчү мааниге ээ болгон. Д. р. Россиядагы социалдык-экон. карама-каршылыктарды чечпестен, тап күрөшүп андан ары күчөткөн «1861-жыл 1905-жылды туудурган» (ошондо эле, 115-6.).

Ад.:   Ленин В. И., «Дыйкандын реформа» шана пролетардык-дыйкандык революция, Чыг., кырг. 1-бас., 17^г.; Зайончковский П. А., Отмена крепостного права в России, 3 изд., М., 1968.

от 2020