—кино өнөрүнүн бир түрү; турмуштук чыныгы фактылар м-н окуяларды камтыган кыска, толук метраждуу ж-а кино журнал-дардан турат. Жалпы эле кинематография Д. к-дон башталган. Эң алгачкы Д. к-ну 1895-ж. Францияда ага-ини Люмьерлер тартышкан. Д. к-ну түзүүдө актёрлор катышпайт, жасалга колдонулбайт. 1917-ж. мартта Москва, Петроградда Жумушчу ж-а солдат депутаттарынын советинде түзүлгөн кинематография бөлүмү рев-янын жүрүшүнөн көрүнүштөр тарткан. Улуу Окт. соц. рев-ясынан кийин кп-нохрониканы Москва м-н Петроград-дагы кинокомитеттер (1918-ж. түзүлгөн) чыгарган. Режиссёрлор Г. М. Болтянский, Д. Вертов, В. Р. Гардин, Л. В. Кулешовдун жетекчилиги м-н операторлор Г. В. Гибер, С. П. Забоз-лаев, П. В. Ермолов, А. Г. Лемберг Коминтерндин 3—4-конгресстериндеги Лениндин сөзүн, Советтердин съезд-дерин, Гражд. согуштагы Кызыл Армиянын операцияларын, биринчи электр станциясынын иштешин тартышкан. 20-жылдарда Д. к-нун өнүгүшү Д. Вертовдун чыг-лык изденүү-сүнө байланыштуу. «Лениндик кино чындык» (1925), «Алгала, Совет!» (1926), «Он биринчи» (1928) фильмде-ринде рев-ядан кийинки өлкөбүздөгү өзгөрүштөр баяндалган. 20—80-жылдары сов. документалисттер 5. жылыштар ж-дөгү «Москва» (реж. М. А. Кауфман, И. П. Копалин), «Түрксиб» (реж. В. А. Турин), «Ленин жөнүндө уч ыр» (реж. Д. Вертов), «Испания» (реж. Э. И. Шуб) ж. б. фильмдерди чыгарышкан. Улуу Ата Мен. согуш мезгилинде «Москва алдында немец аскерлеринин кыйрашы» (реж. Й. В. Варламов, И. П. Копалин), «Ленинград күрөшүүдө» (реж. Р. Л. Кармен, Е. Ю. Учитель, В. М. Соловцов), «Сталинград» (реж. Л. В. Варламов) ж. б. тартылган. Эл чарбасын калыбына келтирүү жылдары «Донбасс» (ред?. М. Л. Билинский), «Жеңген өлкөнүн бир күнү» (реж. И. П. Копалин, И. Ф. Сеткина) сыяктуу эң сонун киносан-жыра түзүлдү. Жылына ЗООдөн ашуун фильм ж-а 1300 киножурнал чыгаруу м-н, сов. Д. к. дүйнөгө таанылды, көп документ фильмдер эл аралык кино-фестивалдарда чоң байгелерге ээ болду. Кырг-н ж-дө алгачкы Д. к-ну кино саякатчы В. А. Шнейдеров тарткан (1928; «Туңгуюк алдында», 1928; «4500 метр бийиктикте», 1931). 1942-ж. Фрунзе кинохроника студиясы түзүлгөндөн кийин «Советтик Кыргызстан» деген туңгуч кино журнал тартылып (1943), Улуу Ата Мек. согуштун акырына чейин анын 100ден ашуун саны чыгарылган («Кыргызстан Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында», 1944; «Жогорку сыйлык», 1944; «Жеңиш күнү», 1946 ж. б.). 50-жылдары, кыргыз Д. к-сунун калыптануу кезинде, «Ырдын жаралышы» (И. Кокеев), «Алар Тянь-Шанда төрөлгөн», «Мен жана менин курдаштарым» (Л. Турусбеко-ва) сыяктуу кино ленталар жаралган. 60-жылдары Москва, Ленинграддан бүтүп келишкен улуттук кадрлар Кырг-нда Д. к-нун өнүгүшүн жандан-дырды. «Заводдогу жолугушуулар» (1963), «Күнгө баккандар» (1963), «Тоолорго үч жооп» (1963, реж-лор Ю. Герштейн, А. Видугирис, И. Мор-гачёв), «Алай карларында» (1964), «Михаил Фрунзе жөнүндө аңгемелер» (1963, реж. И. Көкеев), «Манасчы» (1965, реж. Б. Шамшиев, Оберхаузен-деги эл аралык кинофестивалда Алтын медалга арзыган), «Булар—жылкы» (1965, реж. Т. Океев), «Чабан» (1966, реж. Б. Шамшиев, Бүткүл союздук 3-кинофестивалда биринчи сыйл., 1968), «Кумдагы сепилдер» (1967, реж. А. Видугирис, Я. Бронштейн, Кра-ковдо «Алтын ажыдаар» ж-а дагы эл аралык 4 сыйл.), «Кыял» (1967, реж. Ш. Апылов, Эл аралык ж-а союздук 4 сыйлык алган), «Дүйшөндүн көпү-рөсү» (1971, реж. Г. Дегальцев, Кра-ковдо «Алтын ажыдаар» сыйл., 1973), «Нарын күндөлүгү» (1971, реж. А. Видугирис, Греноблде Гран при, Бүткүл союздук 5-кинофестивалда биринчи сыйл.), «Почта» (1972, реж. Б. Абдылдаев, Лейпцигде «Күмүш көгүчкөн» сыйл., 1972; Бүткүл союздук кинофестивалда биринчи сыйл., 1973) ж. б. көп документ фильмдер бүткүл союздук ж-а эл аралык кинофестивалдар-да бОтан ашуун дипломго, о. эле байгелерге ээ болгон. Бул кыргыз доку-менталисттерин союздук ж-а дүйн. масштабда жөндөмдүү кино адистери катары таанытты. 60-жылдардын 2-жарымында кино өнөрүн чыг-лык м-н толук оздөштүргөн кыргыз доку-ментализм мектеби өсүп чыкты (Т. Океев, Б. Шамшиев, Г. Базаров, Л. Турусбекова, И. Герштейн, А. Видугирис, Б. Абдылдаев ж. б.).

Ад.:   Самое важное из всех искусств. Ленин о кино. Сб. документов и материалов, М., 1963; Современный документальный фильм, М., 1970; А ш и м о в К., Рождение киргизского кино, Фр., 1969; его же, Экран Киргизии рассказывает, М., 1970; К о т е н к о С, Дело в начало, «Молодая гвардия», 1971, М» 11.

от 2020