ДИНАМИКА

от2020

Ноя 30, 2020

(гр. dynarnikos — күчтүү, dynamis — күч) — механиканын бир бөлүмү, ал күч таасир кылганда-гы материалдык нерсенин кыймыл закондорун изилдейт. Ал Ныотондун З законуна негизделет: 1) ‘нерсеге күч аракет кылбаса, анда нерсе салыштырмалуу тынч абалын же бир калыптагы түз сызыктуу кыймылын сактайт; 2) нерсеге күч аракет этсе, ал ылдамдатылган кыймылда болот, күчтүн чоңдугу (F) нерсенин массасынын (т) ылдамданууга (а) болгон көбөйтүндүсүнө барабар, б. а. F=m-a; 3) ар кандай 2 нерсенин бир бирине аракеттениш күчтөрүнүн чоңдуктары барабар, ал эми багыттары карама-каршы. Ньютондун бул 3 закону негиз болуп алынган Д. классикалык Д. деп аталат. Классикалык Д. жарыктыкынан өтө аз болгон ылдамдыктагы нерселердин кыймыл закондорун изилдейт. Ылдамдыгы жа-рыктыкына жакын нерселердин кыймыл закондору салыштырмалуулук теориясынын механикасында, ал эми өлчөмү атомго салыштырмалуу болгон бөлүкчөлөрдүн кыймылы квант механикасында изюгденет. Д-нын негизги түшүнүктөрү — масса ж-а куч. Ар кандай материалдык нерсенин кыймылы ал нерсенин массасына ж-а ага аракет кылган күчкө көз каранды. Айлануу кыймылындагы нерселердин инерттүүлүгү ал нерсенин кө-лөмүндөгү массанын айлануу огуна карата, бөлүнүшүнө жараша болот. Бул чоңдук айлануу огуна карата нерсенин инерция моменти деп аталат. Татаал кыймыл үчүн масса ж-а инерция моменти м-н бирге алардын борбору чоң мааниге ээ. Берилген мех. системага аракет эткен күч ал системага карата ички ж-а. сырткы болуп бөлүнөт. Эгерде күч системага кирген . нерселердин же анын бөлүктөрүнүн өз ара аракетинен пайда болсо— ички күч, эгер каралуучу системага кирбеген нерселер м-н өз ара аракеттенгүүсү-нөн пайда болсо, сырткы күч деп аталат. Д-нын бардык негизги маселелери нерсенин массасын (инерция моменти) ж-а нерсеге аракет кылган күчтөрдү (күч моменти) .байланыштырган дифференциал теңдемелери-нин жардамы м-н чыгарылат. Бул теңдемелер м-н бирге кыймыл зако-нун аныктоодо баштапкы шарт, б. а. кандайдыр убакыттын моменти үчүн системанын абалы ж-а анын чекит-теринин ылдамдыктары да белгилүү болушу зарыл.

Ад.:   Тарт С. М., Краткий курс теоретической механики, 6 изд., М., 1968; Б у х г о л ьц Н. Н., Основной курс теоретической механики, ч. 1, 8 изд., ч. 2, 5 изд., М., 1969.

от 2020