ДИДРО Дени

от2020

Ноя 30, 2020

(5. 10. 1713, Лангр-31. 7. 1784, Париж) — француз жазуучусу, философ-агартуучу. 1732-ж. иск-вонун магистри деген наам алган. Анын филос. алгачкы чыг-лары деизм духунда жазылган. «Табиятты түшүндүрүү жөнүндө ойлор» (1754), «д’ Аламбердин Дидро менен сүйлөшкөнү», «д’ Аламбердин түшү» (1769), «Материянын жана кыймылдын философиялык принциптери» (1770) ж. б. филос. чыг-ларында Д. матер, идеяны жактаган. Ч. Дарвинден алда канча мурда биол. эволюция ж-дө божомол айткан. Д. философияда деизм ж-а этикалык идеализмден материализмге (жаратылыш ж-дөгү окууда, таанып билүүдө, психологияда) ж-а атеизмге чейинки жолду баскан: материя м-н кыймылдын байланыштуулугу, жаратылыш формаларынын дайым өзгөрүп турушу сыяктуу диалектиканыи кээ бир элементтерин философияга киргизген; Локктун биринчи жана экинчи сапат ж-дөгү көз карашына кошулуп, экинчи сапаттын да объективдүү экендигин белгилеген. Д-нун чыг-лык ишинин көбү энциклопедия түзүүгө арналган (1751—80). Д. «Салондор» ж, б. эмгектеринде классицизм өкүлдөрүн сындап, бурж. турмуштун абалын так көрсөткөн. Шарден м-н Грёздун жанрдык сүрөттөрүн жактаган. Айрым пьесаларын-да жакшылык м-н жамандыктын татаал диалектикасы көрсөтүлөт, 18-к-дагы реализмдин эц жог. баскычы саналган Д-нун прозасы клерикализма каршы жазылган «Кечил аял» ж-а «Районун . жээни» романдарынап турат. Бул ромзндар 18-к-дын чегинен чыгып, 19-к-дагы реалисттик романга жакын турган. Д, агартуу ишине да чоң маани берген. Анын мурасы азыр да про-грессчил адамзатка кызмат кылууда. Марксизм классиктери. Д-нун окуусун ж-а иштерин жогору баалаган. «Дидродо,, Районун жээни:» — диалектиканыи жогорку үлгүсү»,— деп белгилеген Энгельс (Маркс К., Энгельс Ф., Соч., 2 изд., т. 20, с. 20). Ленин Д-ну азыркы кездеги материализмдин көз караштарына жакындап келген деп көрсөткөн (Чыг., кырг. 1-бас, 14-т., 27—28-6.). Ушул жетишкендиктерине карабастан, Д. коомдук кубулуштарды түшүндүрүүдө идеалист бойдон калган. Ал феод. деспотизмге каршы күрөшүү м-н монархиялык түзүлүштү жактаган.

Чыг.:  в рус. пер.—Собр. соч., т. 1—10, М.—Л., 1935—47; Иабр. произв., М.—Л., 1951.

Ад.:   Г а ч е в Д. И., Эстетические взгляды Дидро, М., 1961; Акимов А., Дидро, М., 1963; А н и к с т А., Теория драмы от Аристотеля до Лессинга, М., 1967.

от 2020