ДИАЛЕКТОЛОГИЯ

 (диалект ж-а …логия) —■ тил илиминин тилдин диа-лектилерин үйрөтүүчү \ж-а системага салуучу бир бөлүгү. Д. илими диалектография (мүнөздөөчү) ж-а тарыхый Д. деп бөлүнөт. Диалектография жолу м-н диалектилерди үйрөнүү учурдагы диалектилердин түзүлүш-терр-ялык жиктелиши, кайсы бир тилдин диалектилеринин фо-нет. системасы, граммат. түзүлүшү, сөздүк составы ж-дө системалуу маалымат берет. Жерг. айтым (говор), диалектинин өзгөчөлүктөрү, терр-я-лык таралыш чеги, изоглассасы лингвистикалык география методу аркылуу аныкталат, коңшу тилдер м-н болгон алакасы белгиленет. Диалектилерди мындай синхрондук үйрөнүү, аймактык таралышты салыштырып талдоо аны тарыхый-диахрон-дук жактан үйрөнүүгө жол ачат. Тарыхый Д. азыркы диалект, ай-тымдардын түзүлүшүн, тарыхый өнүгүшүн жазма эстеликтердин тили ж-а тарых, этногр., археол. кабарлары м-н айкалыштыра салыштырып изилдейт. Тилдин диалектилерге бөлүнүшү байыркы замандан бери белгилүү. Тилдеги диалектилик өзгөчөлүктөр 19-к-дан Батыш Европада, Россияда элдик мад-т, этнография, фольклор м-н байланышта изилденет. Д-нын кийинки өнүгүшү тил илиминдеги младограмматика агымы м-н тыгыз байланыштуу. Младограмматиктер тектеш диалектилердин ж-а тилдердин топторун тарыхый салыштырма метод м-н изилдөөдө диалектилик материалдарды кеңири пайдаланышын. Тил, диалект ж-дөгү чыныгы туура көз караш марксизмге, маркс-тик-лениндик методологияга таянган сов. тил илимине таандык. Д. илими биздин өлкөдө өзүнчө лингв, дисциплина катары этнографиядан Улуу I Окт. рев-ясынан кийин бөлүнүп чык- I кан. Диалектилерди пландуу түрдө I изилдөө иши улуттук тилдерде 1940-жылдан башталган. 50-жылдардан кийин системалуу, пландуу жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн негизинде кыргыз айтымдарын да мүнөздөгөн монографиялар, окуу китептери жазыл-ды. 1963-жылдан кыргыз айтымдары-нын атласын, кийинки жылдардан бери диалектологиялык сөздүгүн түзүү жумушу жүргүзүлүп жатат.

Ад.:   Жирмунский В. М., Нацио-нальный язык и социальные диалекты, П., 1936; Батманов И. А., Северные диалекты киргизского языка, Фр., 1938; Абдулдаев Э., Мукамбаев Ж. Кыргыз диалектологиясынын очерки, Фр. 1959; Юнусалиев В. М., Кыргыз диа лектологиясы, Фр., 1971.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *