ГРЕНЛАНДИЯ

от2020

Ноя 29, 2020

 (англ. Grenland — жашыл өлкө) — Жер шарындагы эң ири арал, Атлантика ж-а Түн. Муз океан-дарынын ортосунда жайгашкан. Түн. Американын түн.-чыгышында. Дания-нын карамагында. Аянты 2176 миң км2, анын 1834 миң км2 (терр-ясы-нын 84%) аймагын муз дук каптап жатат, анын ичинде 1726 миң км2 муз калканы. Калкы 47 миң (1970), көпчүлүгү эскимостор. Муз алдындагы жер бөлүгү м-н Гренландиянын түштүгүндөгү Принс-Кри-стианс кысыгына жылып түшкөн мөңгү, лары — Афины (2530 миң киши, Пи-рей порту м-н бирге), Салоники (545 миң), Патры (102,2 миң шаар айланасы м-н). Тарыхый очерки. Азыркы Г-нын тарыхы түрктөр басып алганга чейинки мезгилден (15-к-дын ортосу) башталат. Анын терр-ясында адегенде алгачкы коом пайда болуп, кийин кул ээлик түзүлүш орнойт (к. Греция Байыркы, тарыхын). Г. Византияга багынып турган кезде, анда феод. мамилелер пайда болот ж-а күчөйт. 15-к-да Г-ны Осмон империясы басып алып, түрктөргө каршы гректер бир нече көтөрүлүшкө чыккан (1571, 1611-яылдар ж. б.). 1821—29-ж. улуттук-бошт.« рев-ясынын натыйжасында 1830-ж. Г. көз карандысыз мамлекет болуп жарыяланып, монархиями түзүлүш орнойт. 18-к-дын 2-жары-мында Г-да капит. мамилелер өнүгө баштайт. 19-к-дын аягы — 20-к-дын башында капитализмдин өнүгүшү тездейт. 19-к-дын алтында биринчи профсоюз уюмдары •пайда болот. 1912-ж. Г. Балкан союзун түзүүгө, 1912—13-ж. Балкан согуштары-на. 1917-ж. 29-июнда (Антанта тарабында) 1-зүйн. согушка (1914—18) катышат. Рос-сжядагы Окт. рев-ясынын таасири астында Г-да рев-ялык кыймыл күчөп, 1918-ж. ноябрда Г-нын Соң. жумушчу партиясы, негизделген (1924-ж. Греция коммунист» тие партиясы — ГКП деп аталган). 1923— 25-ж. өлкөдө иш таштоолор болот. 1924-ж. i-мартта Г. СССР м-н дипл. мамиле тү-ют. 1925-ж. 25-мартта респ-ка болуп жарыяланат. 1920^30-ж. Г-нын экон. өнүгүшүндө олуттуу жылыштар болбой, агрардык, артта калган өлкө бойдон калат. 1929—33-ж. дүйн. экон. кризистин убагында Г-да жумушчулар м-н дыйкандардын кубаттуу кыймылы башталат. 1934-ж. февралда Г. Балкан Антантасынын (франц. согуштук-саясий союзга) составына кирет. 1935-ж. Г-да монархия калыбына келтирилген. 1936-ж. 4-августта Г-да ген, И. Метаксастын аскердик-фаш. диктатурасы орнойт. ГКП ж. б. демокр. уюмдар закондон тышкары деп жарыяланат. Экинчи дүйн. согуштун башталышында Г. бейтарап абалда турган. 1940-ж. 28-октябрда фаш. Италиянын аскерлери Г-нын терр-ясын басып кирип, 14-ноябрдан кийин грециялык армия тарабынан куулуп чыгарылат. 1941-ж. 6-апрелде Г-га фаш. Германиянын аскерлери кирип, 2-июнда бүткүл өлкөнү басып алат. ГКП-нин жетекчилиги м-н грек эли бошт. күрөшкө чыгат. Сов. Союзунда Улуу Ата Мек, согуш башталгандан тартып, бул күрөш айрыкча күчөдү. ГКПнин демилгеси б-ча 1941-ж. 27-сентябрда Улуттук бошт. фронту түзүлөт. 1941-ж. декабрда партизандык отряддар Элдик .бошт. ар-миясына айландырылган (ЭЛАС; 1944-ж. башында 70 миң адам болгон). 1943-ж. күзүндө Г-нын терр-ясынын ‘/з бөлүгү ЭЛАС тарабынан оккупанттардан бошотулуп, ал жерлерде элдик демокр. бийлик кайрадан орнотулат. 1944-ж. 10-март-та иш жүзүндө убактылуу демокр. өкмөттүн функциясын аткарган Улуттук боштондуктун Саясий комитети түзүлөт. 1944-ж. майда түзүлгөн «улут биримдигинин» өкмөтү антифаш. кыймылды жазалоо үчүн англ. аскерлерди Г-га чакырат. 1944-ж. октябрда өкмөт эмиграциядан Афиныга кайтып келет. Реакциячылар англ. күчкө таянып, өлкөдө массалык террор жүргүзүшөт, 1944-ж. 3-декабрда Афиныда 500 миң адам катышкан демон-страцияны аткылатышат. 5-декабрда англ. аскерлер ЭЛАСка каршы чабуулга өтөт. Террордун ж-а бурмалоонун кырдаалында парламенттик шайлоолор (1946-ж. март) ж-а жалпы элдик добуш берүү (1946-ж. 1-сент.) өткөрүлүп, натыйжада Г-да монархия калыбына келтирилип, реакциячыл тартип күчөгөн. Башкаруучу чөйрөлөр Г-да гражд. согуш баштаган. 1946-ж. октябрда түзүлгөн Г-нын демокр. армиясы (ГДА) үч жыл бою грециялык реакцияга каршы күрөшүп, 1949-ж. октябрда каршылык көрсөтүүсүн токтоткон. Прогрессчил ишмерлер куугунтукка алынган (1952-ж. 31-мартта ГКП БКнын мүчөсү Н. Белояннис өлүм жазасына тартылган). Г-нын АКШга экон. ж-а саясий көз карандылыгы күчөйт [греция-амер. келишим (1953-ж. 12-окт.)]. «Жалпы рынокко» кошулуу (1962) өлкөнүн экономикасына чет өлкөлүк (амер. ж-а батыш герм.) монополиялардын төболдүк кылуусуна андан ары шарт түзгөн. 60-жыл-дарда башкаруучу Улуттук радикалдык союз партиясы (ЭРЭ; 1956-ж. негизделген) башчылык кылган реакциячыл күчтөр м-н ГКП ж-а Г-нын бирдиктүү демокр. солчул партиясы (ЭДА; 1951-ж. негизделген) башчылык кылган демокр. күчтөрдүн ортосундагы күрөш курчуган. 1963-ж. 22-майда парламенттин солчул депутаты Г. Ламбракис өлтүрүлгөндөн кийин ЭРЭнин өкмөтү отставкага кетүүгө аргасыз болот. 1963-ж. ноябрда бийликке Г. Папандреу башында турган Борбордук союз партиясы (1961-ж. негизделген) келет. Папандреунун өкмөтү (партиянын лидери) бир катар жалпы демокр. чараларды ишке ашырып, ЭРЭ партиясы м-н макулдашууга багыт алат (1965-ж. 15-июлда королдун кысымынан Папандреунун өкмөтү отставкага чыккан). 1965-ж. 27-июлда конституциялык эркиндикти калыбына келтирүү талабын койгон Г-нын 320 миң эмгекчиси катышкан иш таштоо болуп өткөн. 1966-ж. 395 иш таштоо болуп ага 1 млн-дон ашык адам катышкан. Грециялык буржуазия ЭРЭ м-н Борбор союзунун оң тарабынан өкмөттүк комби-нациялар жасап, демокр. кыймылдын өнүгүшүнө тоскоол болууга аракеттенген. 1967-ш. 21-апрелде АКШ ж-а НАТОнун жашыруун кызматы м-н тыгыз байланышкан реакциячыл согушчандар мамл. төңкөрүш жасап, ачыктан ачык аскердик диктатура тартибин орнотот. Конституция жоюлуп бардык демокр. партиялар ж-а уюмдар таркатылган. Миңдеген демократтар кайрадан камакка алынып, сүргүнгө айдалат. 1967-ж. декабрда король Константин контртөнкөрүш жасоого аракеттенип, бирок анысы оңунан чыкпай Ита-лияга качып кетет. Г-нын премьер-ми-нистрлигине аскердик хунтанын башчысы полковник Г. Паиадопулос келет. 1968-ж. сентябрда аскердик диктатуранын тартиби закондошууга тийиш болгон жаңы конституциянын долбоору б-ча референдум өткөрүлүп, шайлоочулардын 7,76% долбоорго каршы добуш берип, 22,5% референдумга бойкот жарыялаган. 1973-жылдын башында калктын кеңири катмарынын диктатурага каршы чыгуу-лары, материалдык абалын жакшыртуу үчүн эмгекчилердин күрөшү күчөгөн. 1973-ж. 1-июнда Г-нын «өкмөтү монархия-ны жоюу ж-а «президенттик парламент республикасын» жарыялоо ж-дө билдирди. 1973-ж. июнда 1968-жылдагы конституцияны өзгөртүү ж-дө указ жарыяланган, ага ылайык президент Пападопулос аткаруу ж-а закон бийлиги жагынан кеңири полномочиелерди алды. 1973-ж. 29-июлда конституциялык өзгөрүүлөр шайлоочуларга тикеден тике кысым көрсөтүү кырдаалында өткөрүлгөн референдумда бекитилген. Пападопулос езү орноткон режимге болгон кысымды жеңилдетүү максатында прогрессчилердин лидери С. Маркезинис жетектеген граждандын өкмөттү (1973-ж. окт.) түзгөн. Бирок Пападопулос ишке ашырган өзгөртүүлөр кырдаалды туруктуу кыла албады. 1973-ж. ноябрда Афиныда ж-а Г-нын башка шаарларында жумушчу табы ж-а интеллигенция колдогон студенттердин массалык чыгуулары болуп өттү. Аларга катышкандар өлкөдө чыныгы демокр. кайра ку-рууларды ишке ашыруу талабын коюшту. Бийликтегилер бул нааразылыкты ырайымсыздык м-н басышты. 1973-ж. 17-но-ябрда Г-да абал кайрадан оордойт, 1973-ж. 25-ноябрда Г-да аскер төбөлдөрү төңкөрүш жасап, натыйжада ген. Ф. Гизикис Г-нын президенти болуп калат. Бул аскердик жаңы диктатура 1974-ж. 15-июлда Кипрде козголоң (НАТОнун милитарист-тик чөйрөлөрү тарабынан уюштурулган) чыгарып, муну м-н өз беделин биротоло түшүрөт. Кипрдеги авантюра Г-дагы аскердик диктатура режиминин кулашына алып келген. 1974-ж. 24-июлда Г-да бийликке К. Караманлиетин гражд. өкмөтү келет. Өкмөт саясий мунапыс жарыялап, Юра а-дагы концлагерди жойду, Г-ны НАТОнун согуштук уюмунан чыгышы ж-дө жарыялап, оор абалды, ГКПге тыюу салуу ж-дө ваконду альш таштайт. 1974-ж. 17-ноябрда Г-да парламенттик шайлоо болуп өткөн. Добуштардын көпчүлүгүн (54,37%, парламентте 220 орун) «Жаңы демократия» партиясы алды (1974-ж. негизделген, лидери Караманлис). «Бириккен солчулдар» блогу (ГКЦ ж-а ЭДА) добуштардын 9,45%ин (парламентте 8 орун) алды. 1974-ж. 8-декабрда өлкөнүн мамл. түзүлүшү ж-дө маселе б-ча референдум өткөрүлгөн. Г-да респ-калык түзүлүштү орнотуу үчүн шайлоочулардын 69,3% добуш берип, Г. респ-ка болуп калды.Саясий партиялары жана профсо-юздары. Греция коммунисттик партиясы, 1918-ж. негизделген; Грециянын бирдиктүү демократиялык солчул партиясы, 1951-ж. июнда негизделген; эмгекчилердин кеңири катмарлары-нын мүдөөсүн көздөйт. «Жаңы демократия», башкаруучу бурж. партия. 1974-ж. октябрда Улуттук радикалдык союздун негизинде түзүлгөн, борбор союзу — жаңы күчтөр, оңчул центристтик партия. 1974-ж. Борбор союзу партиясынын оң тарабынын негизинде түзүлгөн. Бүткүл греңиялык социалисттик кыймыл, с.-д. багыттагы партия. 1974-ж. октябрда Борбор союзу партиясынын сол тарабынын негизинде түзүлгөн. Улуттук демокр. союз, эң оңчул ишмерлерди бириктирген (монархисттерди кошо) реакциячыл саясий топ, 1974-ж. октябрда негизделген. Г-нын Жалпы эмгек конфедерациясы, 1918-ж. негизделген, тармактык профсоюздардын көпчүлүгүн бириктирет. Экономикасы. Г.—индустр.-агрардык өлкө, экономикасы чет өлкөнүн капи-талына көз каранды. Улуттук кирешенин (1969) 34,2% ө. ж. ж-а курулушка, а. ч-сына 21,9%, деңиз-соода флотуна 10% туура келет. Текстиль (кебезден кездеме токуу), тамак-аш (негизинен тамеки, май чыгаруу, вино ишканалары, зайтун майын чыгаруу б-ча дүйнөдө 3-орунда), о. эле тоо-кен (боксит, пирит, темир, хромит, никель ж. б. рудалары) ө. ж. тармактары өнүккөн. Электр энергиясы жерг. лигнит кени м-н (ТЭС) иштейт. Хим. ө. ж. нефть иштетүүгө, синтет. материал, жер семирткич ж-а күкүрт к-тасын алууга багытталган. Металл иштетүү (алюм., чоюн, болот ж-а никель эритүү), машина куруу (а. ч. машиналарын, кеме куруу, автомоб., трактор жыйноо ж. б.) ишканалары бар. Курулуш материалдары чыгарылат. Жер фондусунун ‘/з бөлүгү иштетилет. Негизги а. ч. райондору Македония, Пелопоннес ж-а Фессалия. Тамеки, пахта, жүзүм, цитрус жемиштери, буудай, жүгөрү, шалы өстүрүлөт. Мал чарбасы начар өнүккөн. 1974-жылы 1,4 млн уй, 9 млн кой, 4,5 млн эчки, 0,4 млн чочко, жылкы, эшек-качыр 0,9 млн болгон. Деңиз жээктеринде балык кармалат. Бардык жүктүн 90% деңиз транспорту м-н ташылат. Ири порт-тору Пирей, Патры, Керкира, Салоники ж. б. Т. ж. уз. 2,6 миң км, автомоб. жолунуку —36 миң км (1972-ж.). Г. эл аралык маанидеги аба жолдорунун тоому. Экспортко а. ч. продукциясы (тамеки, цитрус жемиштери, жүзүм), ө. ж. буюмдары, минералдык сырьёлор жөнөтүлөт. Импортунда ө. ж. буюмдары, отун, металлургия ж-а хим. ө. ж. (нефть, таш көмүр, темир рудасы, фосфорит) сырьёлору басымдуу. Тышкы соодадагы негизги шериктери: ГФР, АКШ, Улуу Британия, Франция, Италия. Акча бирдиги — драхма, 100 драхма — 2,19 сом (дек. 1975). Саламаттык сактоосу. 1967-ж. ар миң кишиге төрөлгөндөр 18,7, өлгөндөр 8,3; балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 34,3 түзгөн. Өмүрдүн орт. узактыгы эркектерде 67,5, аялдарда 70,7 жаш. Өлүмдүн негизги себептери (ар 100 миң адамга, 1966): рак (119,0), борб. нерв системасынын кан тамырларынын бузулушу (100,4), атеросклероз ж-а жүрөк оорулары (91,2), жугуштуу ж-а паразит оорулары (18,9), диабет (16,0), өпкө учугу (11,3). 1970-ж. 53,7 миң койкалуу 890 оорукана, 12,8 миң врач (680 кишиге 1 врач, 1967) иштеген. Мед. кадрларын Афины ж-а Салоникидеги ун-ттердин 2 мед. ж-а 2 фармацевттик фак-ти даярдайт. 1971-ж. саламаттык сактоого мамл. бюджеттин 4,7% чыгымдалган. Элге билим берүү. Башталгыч билим берүү ж-дөгү 1-закон 1834-ж. кабыл алынган. 1929-ж. милдеттүү 6 жылдык билим берүү ж-дө закон чыгып, бирок ал иш жүзүндө аткарылбаган. 1969-ж. калктын 17,7% сабатсыз болгон* Мектеп чиркөө-дөн бөлүнгөн эмес. Мамл. м-н катар жеке менчик окуу жайлары да иштейт. Балдар яслилери ж-а бакчалары (3,5— 5,5 жаш), 6 жылдык башталгыч мектептер, 3 жылдык гимназия (толук эмес орто мектеп), 3 жылдык лицейлер (орто мектеп) бар. Лицейден вузга кабыл алынат. Мектепке чейинки мекемелердин тар-биячылары 4 жылдык пед. мектебинде, башталгыч класстын мугалимдери 3 жылдык пед. академияда, окутуучулар ун-т-терде даярдалат. Ири вуздары: Афины (1837), Салоники (1925), Патры (1966) ун-ттери, Афины политех, ин-ту (1836). Афиныда, Салоникиде ири китепканалар, музейлер бар. Басма сөз, радио уктуруу, телекөрсө-түү. Г-да 1974-ж. күнүгө жалпы улуттук 15 (жалпы тиражы 700 миң нускага жакын), провинциялык 15 ж-а жумалык 4 газета чыккан. Ири газеталары: «Акро-полис» (1881), «Элефтерос козмос» (1966), «Апоевматини» (1952), «Вима» (1922), «Врадини» (1924), «Неа» (1931), «Эстия» (1898), «Авги» (1951), Греция компартиясынын Борб. Комитетинин органы — «Ризоспастис» (1918). Официалдуу информ. агентствосу—Афинаикон практорион иди-сеон 1895-ж. (Афиныда) негизделген. Радио уктуруусу 1938-жылдан иштейт. Г-да Улуттук радио уктуруу ж-а телекөрсөтүү корпорациясынын 11 радиостанциясы бар. 1966-жылдан телекөрсөтүү 2 программада жүргүзүлөт. Адабияты. Жаңы грек ад-ты Византия кыйрагандан кийинки алгачкы кылымдагы античный ж-а Византия мад-тынын салттарынын ж-а Кайра жаралуу доорунун идеясынын таасиринде болгон. 18-к-да ш-а 19-к-дын башында грек тилинде баяндоо түрүндөгү ад-т өнүгөт. Рев-ячыл демократ Ригас Велестинлистин гражд. лирикасы калкка зор таасир тийгизген. 19-к-дын башында улуттук драматургияга негиз салынат. Д. Соломостун реализм-дин элементи бар, рев-ялык романтизм-дин духунда жазылган «Азат гимни» (1823) жарыяланат. Э. Роидис тарыхый роман жанрын иштеп чыгат. К. Паламас (1859—1943) тилдин элдик болушун жактап, улуттук тематика өнүктүрөт. Улуу Окт. соң. рев-ясынын идеялары грек ад-тына таасирин тийгизип, соц. реализм-дин принциптери өздөштүрүлө баштайт (К. Варналис Я. Рицос, Д. Вутирас, П. Пикрос). Г-нын ад-тында А. Сикелиа-ностун драмалары белгилүү. Согуштан кийин акындар 3. Карели, Р. Буми-Папа, Н. Папас, Тынчтыкты коргоо б-ча эл аралык сыйлыктын лауреаты Н. Казандза-кис («Капитан Михалис. Боштондук же өлүм», 1953) ж. б. мыкты чыг-ларын жаратышты. Мамл. төңкөрүштөн (1967) кийин бир топ прогрессчил басмалар, газета ж-а журналдар ячабылды. Демократияны, прогрессти жактаган жазуучулар куугунтукка алынды. Аскер диктатура-сынын режиминин оор шартына карабастан, демократия үчүн күрөштү күчо-түүдө ж-а реакциячыл аскердик хунта-ны бийликтен четтетүүдө Г-нын алдыңкы көз караштагы жазуучулары да чоң роль ойноду (Варналис, Рицос, Авгерис), Архитектурасы жана сүрөт өнөрү. Жаңы доордун арх-расы Афины ш-н куруу планы түзүлгөндөн кийин (1830-жылдан) өнүгө баштайт. Г. арх-лору С. Клеантис, Л. Кавтадзоглу турак үйлөрдүн жаңы тибин классикалык пропорция б-ча иштеп чыгат. Чет элдик архитекторлор ко-лонналар м-н кооздолгон коомдук имараттарды курат. 1920-жылдарда айрыкча порттуу шаарлар (Афины, Салоники ж. б.) кеңеет; балкоы-лодшиясы бар турак үйлөр курулат, (арх. К. Кицикис). Арх-рага 20—30-жылдарда функционализм м-н неоклассицизм таасир этет. 50—60-жылдарда Афиныда курулуш күчөйт. Шаарды парк-тар курчайт. Афины ш-нын борб. р-ндо-рунда 19-к-дын салтындагы үйлөрдүн ордуна көп кабаттуу имараттар, мейманкана ж-а музейлер салынат. Жаңы доордун сүрөт өнөрү 19-к-дын 1-жарымында гражд. темада иштеген портретчилердин салтында өнүккөн. 19-к-дын 2-жарымында алдыңкы живопис-чилер Мюнхен академизминин ыкмаларын колдонуп, элдик, улуттук темаларды (Н. Литрас, Н. Гизис) өздөштүрүшөт. 20-к-дын ортосунда Г. иск-восунда түрдүү багыттар пайда болот. 2-дүйн. согуштун жылдарындагы элдин бошт. үчүн күрөшү демокр. реалисттик агымды күч алдырды. 60-жылдары модернисттик агым түзүлүп, кеңири тарады. Согуш диктатурасынын шартында демокр. иск-вонун көптөгөн өкүлдөрү куугунтукка алынган. Музыкасы. Г-нын улуттук профессионал музыкасы 18-к-дын 30-жыядарында өлкөдө азаттык жарыялангандан кийин ка-лыптана баштаган. Н. Мандзарос «Азат гимни» (сөзү Д. Соломостуку) музыкасын жазып, анын фрагмента 1865-ж. улуттук гимн болуп бекитилген. Туңгуч комп. С. Самарас Г-нын Олимпиадалык оюндарынын гимнин жазган (1896-ж. 1-жолу Афиныда аткарылган). Г-нын улуттук жаңы муз. мектебинин негиз салуучулары-нын бири М. Каломирис Афиныда Грек ж-а улуттук консерваторияны уюштуруп, бир нече опера м-н симф. чыг-лар жараткан. Грек муз. мектебине негиз сал кул ээлери антагонист таптарга айланат. Бирок кээ бир полистерде (Спарта, Аргос ж. б.) көпкө чейин кулчулук м-н катар уруулук түзүлүштүн калдыктары да сакталган. Экон. ж-а саясий себептерден улам полистер ортосунда күрөш жүрүп турган. 6-к-дын аягында шаарлардын адепки бирикмеси — Спарта баштаган Пелопоннес союзу түзүлөт. Б. з. ч. 5—4-к. Г-нын тарыхында полистик түзүлүштүн, экон.-саясий ж-а маданий гүлдөөнүн доору болгон. Экон. жактан алга кеткен соода иши, кол өнөрчүлүк, полис чарбачылыгы кул эмгегине негизделген. Кулдар кол өнөрчүлүк устаканаларында, кендер-дө ж. б. иштей баштады. Г-нын гүл-дөп-өскөн доору Афинынын жогорулашына байланыштуу болгон. Грек-перс согушунда Афины жеңди, анын башчылыгы м-н Эгей деңизинин а-да-рында ж-а жээктеринде мамлекеттердин Делос союзу түзүлгөн. Бул жагдай Афинынын беделин көтөргөн. Афинынын күч-кубаты абдан артып, саясий түзүлүшү демократиялашып, мад-ты өйдөлөп турган мезгил б. з. ч. 443—429-ж. болду, бирок бул доор көпкө созулган эмес. Союздаш өлкөлөр көз карандысыздыкка умтулган, Афины м-н Коринф батыштагы соода жолдорун талашкан Афины м-н Спарта Г-га үстөмдүк кылуу үчүн таймашкан. Ушул өз ара таймаштар грек полистеринин көбүн камтыган Пелопоннес согушуп (б. з. ч. 431— 404) чыгарган. Согушта Афины союзу жеңилип, Г-да Спартанын гегемон-дук доору башталган. 395-ж. Спарта баштаган Коринф согушу чыккан. ГЛ-нын шаарларын бийлөө Спартага өткөн. Кийин Фивы демократтары спарталыктарды кууп чыгып, мурдагы Беотия союзун (б. з. ч. 6-к.) калыбына келтирген. Б. з. ч. 378—377-ж. Спартага каршы күрөшүү үчүн экинчи Афины деңиз союзу түзүлгөн, бирок бул да көп өтпөй ыдырап кеткен. Ушул мезгилде Г-нын түндүгүндө Македония пайда болгон. Анын падышасы Филипп II Г-нын улам бир бөлүгүн каратып ала берет (б. з. ч. 349—344). Александр Македонский кол башчылык кылган грек-македон армиясынын Чыгышта көп жерди басып алышы Эллинизм доорун ачкан. А. Македонский өлгөн соң анын монархиясы ыдыраган (323). Диа-дохтор м-н алардын мурасчыларынын (эпигондордун) таймашы өз алдынча Эллин мамлекеттеринин түзүлүшүнө алып келет. Эллин доорундагы Г-да аскердик мамлекеттер м-н союздар көп болгон. Булар жалпы Г-га үстөмдүк кылуу укугун бири биринен талашып турган. Афины баштаган мамлекеттер Македонияга каршы турган, бирок ал таймашта Македония жеңип чыккан. Ошентсе да Македония Балкан ж. а-ндагы үстөмдүгүн бүт бойдон калыбына келтире алган жон. Жаңыдан пайда болгон күчтүү эки союз (Ахей союзу ж-а Этолий союзу) тең Македонияга каршы күрөш жүргүзгөн. Ушулардын кесепетинен шаарлар кыйрап, калктар кулдукка сатылган, борб. терр-яга жаңы коло-ниячылар орношкон. Киноскефаль жанындагы согушта (197) римдиктер Македонияны жеңет. 196-жылдан Ма-кедониянын саясий мааниси төмөн-дөй берди да, 148-<ж. Андриск көтөрүлүшү басылгандан кийин (Иллирия ж-а Эпир м-н бирге) Римдин про-винциясына айланат. Б. з. ч. 4-к-дан Г. Византиянын негизги уюткусу болуп калат. Байыркы грек маданияты. Грек по-листеринде тоо-кен иштери ж-а металлургия, курулуш техникасы, керамика ж-а текстиль өндүрүшү өөрчүп, натыйжада гректердин өз кошуналары, Ж. Чыгыш ж-а Африка өлкөлөрү м-н интенсивдүү соода-сатык жүргүзүшүнө шарттар түзүлгөн. Алфавиттик жазууга негизделген жазмалардын пайда болушу ж-а кеңири таралышы өз ара тажрыйба алмашып туруу жагынан грек полйсте-рине жардам берген. Мунун баары байыркы Г-да илимдин, ад-ттын, сүрөт, театр, музыка өнөрлөрүнүн дүркүрөп өнүгүшүнө алып келген. Өнуп-өөрчүгөн грек мад-ты жалпы адамзат мад-тынын кийинки өнүгүшүнө өтө зор таасир тийгизген. Мифологиясы жана дини. Байыркы Г-нын мифологиясы узак замандар өнүккөн. Ал алгачкы мезгилде (матриархат доорунда) стихиялуу, жөнөкөй болгон. Мифологиялык көз караш б-ча, бардык укмуштар жерден чыккан; заттардын сырты м-н маңызы ажырагыс биримдикте. Мис, миф-терде Зевс бүркүт, ак куу, чагылган, ал эми Афина үкү же жылан кейпинде сүрөттөлгөн. Олимп мифологиясы чыкканча айрым жамааттар гана сыйынган жерг. кудайлар болгон. Олимп мифологиясынын калыптануу процессинде (патриархалдык доордо) ал кудайлардын ысымдары же аларга сыйынуучу жерлер жаңы эпитет болуп кошула берген (мис, Зевс Тро-фоний, Артемида Эфөсская ж. б.). Б. з. ч. 2-миң жылдыкта грек мифологиясы өнүгүүнүн эң жог. чегине жеткен. Бул көздө Олимп тоосун мекендеген кудайлардын баары «адамдар жана кудайлар атасы» Зевс-ке багынып, ар бири өзүнчө милдет аткарган. Мис, Афина — согуш, кол өнөрчүлүк, шаар м-н өлкөнү коргоо кудайы; Гермес — соода кудайы; Афродита — сүйүү м-н сулуулук кудайы ж. б. Олимп мифологиясы б-ча, кудайлар м-н шайтандар адам кейпинде (антролморфизм) сүрөттөлгөн. Мурдагы укмуштар ж-дөгү жомоктордун ордуна баатырлар тууралуу (Геракл ж. б.) мифтер келип чыккан. Мындай мифтердиң чыгышы адамдын табигатка үстөмдүк кыла баштаганын көрсөтөт. Грек мифологиясынын өсүшү м-н катар дин да өнүгөт. Дин жаратылыштан тышкаркы күчкө (теңирге) ишенүү, ага арнап курмандык чалуу сыяктуу сыйынуу үрп-адаттарын тараткан. Грек мифологиясы м-н дини Байыркы Чыгыш элдеринин кээ бир адат-салттарын кабыл алган. Грек мифологиясы античный иск-вого негиз болгон. Ал байыркы рим дини м-н мифологиясынын калыптанышына таасир тийгизген. Бардык Г. ма<д-ты сыяктуу эле аны Кайра жаралуу доорунун идеологдору кеңири пайдаланышкан ж-а кийинки доорлордо да ал маанилүү роль ойногон. Философиясы. Байыркы грек философиясы — б. з. ч. 7-к-дын аягы — б. з. 6-к-дын башында кул ээлик грек коомунда өөрчүп, айрым жалпылык-ка ээ болгон филос. билимдердин (окуулардын) жыйындысы. Г-нын ыңгайлуу геогр. абалы, соода, маданий байланыштардын кеңейиши, экон. ж-а рухий мад-ттын гүлдө-шү анда философиянын ийгиликтүү өнүгүшүнө шарт түзгөн. Грек философиясына Вавилон, Финикия, Египеттин мифологиясы м-н философиясы чоң таасир тийгизген. Алгачкы матер, окуулар б. з. ч. 7—6-к-да Ийлет шаарында Фалес, Анаксимандр ж-а Анаксимен тарабынан иштелет. Эгер Фалес бардык нерсе суудан чыгып, акыры сууга айланат десе, Анаксимандр дүйнөнүн уюткусу апейрон деп, ал эми кыймылдын булагы жылуулук м-н сууктуктун ка- 1 рама-каршылыгында жатат деп ка- ] раган. Анаксимен болсо дүйнө абадан жаралган деп айткан. Булардын дүйнөнүн чыгышы (негизи) ж-дөгү идеялары наивный (мажес) мүнөздө, бирок дүйнөнүн негизин кудайдын амиринен эмес, реалдуу материалдык буюмдардан көргөнү матер, багытта. Б. з. ч. 530—470-ж. философиянын борбору Эфес ш-на оойт. Анда көрүнүктүү философ Гераклит иштеген. Ал дүйнөнүн негизи дайыма тутанып күйүп, өчүп турган от деп эсептеген. В. И. Ленин Гераклиттин пикирлерин баалап, анын өзүн диалектикага не- \ гиз салгандардын көрүнүктүүсү деп атаган. Иония саясий эркиндигин жоготкондой кийин, Афины ш. филос. ой-пикирдин борборуна айланат. Анаксагор дүйнө тиричилиги — процесс, ал чексиз бөлүктөргө бөлүнөт деп белгилеп, ошол процессти бөлүкчөлөрдүн жашоосунан ж-а бөлүнүшү-нөн издеген. Эмпедокл м-н Анакса-гордун ой-пикирлери Левкипт м-н Демокриттин атомисттик материализ-минин келип чыгышын шарттаган. Улуу материалист Демокрит дүйнөнү бир бүтүн нерсе деп карап, ал көрүнбөс ж-а бөлүнбөс эң көп бөлүкчөлөр — атомдордон куралып, дайыма кыймылда турат деп санаган. Анын пикири б-ча, атомдор материал-дуу ж-а формасы, көлөмү, салмагы жагынан чексиз, ар түрдүү. Демокриттин материянын түзүлүшүнө байланыштуу бул гипотезасы гениалдуу божомол болгон. Демокриттин атомисттик окуусун реалдуу турмушка жакын туруп, дүйнө м-н адамдын, адам тулкусунда™ сулуулук м-н күч-кубаттын гармониянын айкалышын айкын көрсөтүп турган. Мындай айкалыш жалаң эле сүрөт өнөрүндө эмес, арх-рада да орун алган; матем. аныктоолор көр-гөзгөндөй, байыркы грек храмдары-нын пропорциялары адам денесинин пропорцияларына абдан окшош. Г-нын көркөм эстеликтери Балкан ж. а-нын терр-ясында, К. Азияда, Апеннин ж. а-нын түштүгүндө ж. б. жерлерде сакталган. Грек арх-расы ме-гарондук микен мад-тынан башталат (к. Эгей искусствосу). Байыркы грек иск-восунун өнүгүү жолу гомер, архаика, классика, эллин мезгили деген өтаптарга бөлүнөт. Гомер мезгилинде сүрөт түшүрүп карапа жасоо кеңири өнүккөн. Б. з. ч. 8-к-да геом. стиль жогору өнүгүп, бейитке коюлуучу дипилон вазалар ж-а идиш аяктар жасалган. Мыкты эстеликтер-деги сүрөттөрдө адам фигурасы так ритмикалуу көрсөтүлгөн. Курулуш техникасы микен мезгилиндегиге караганда кыйла төмөн турган. Мега-рондук арх-ранын негизинде алгачкы грек храмдары салынган. Архаика мезгилинде (б. з. ч. 7—6-к.) по-листердин өнүгүшүнө байланыштуу турак жай кварталдар, коомдук-соода борборлор (агоралар) ж-а коргон чептер (акрополдор), коомдук таш имараттар, стадион, театр, гимнасий ж-а палестра сыяктуу окуу жайлар курулган. Храм салуу, кооздоо иши айрыкча өркүндөп, дорилик ордер стилинде Геранын (Олимпте), Апол-лондун (Коринфте) храмдары салынган. Классикалык мезгилде (б. з. ч. 5—4-к.) Г. арх-расы гулдөп-өнүгүүнүн жог. тепкичине көтөрүлгөн. Шаарлар пландуу курулуп, порт ж-а гавандарды салуу өркүндөгөн. Посейдонияда «Посейдон храмы», Олимпте Зевстин, Афиныда Парфенон ж-а Эрехтейон храмдары сыяктуу Г. арх-расынын мыкты үлгүлөрү курулган. Эллин мезгилинде (б. з. ч. 4—1-к.) грек мад-ты көп жерге тарап, Александр Македонскийдин монархиясына баш ийген элдердин мад-ты өз ара тыгыз байланышта болгон. Маданий борбор Афиныдан К. Азия ш-ларына оошкон. Эллинизм иск-восунан аймактык мектептер, багыттар көп чыккан. Скульптуралык портрет өнөрү мыкты өнүккөн. Курулуш иштери кеңири кулач жайып, регулярдуу пландалган көп сандагы жаңы шаарлар (Александрия, Антио-хия, Селевкия ж. б.) өсүп чыккан. Жөнөкөй үйлөр ж-а дворецтер (Пер-гамдагы акрополь) салынып, арх-ра-лык бир нече ансамбль түшкөн. Г-нын сүрөт өнөрү да крит-микен мад-тынын негизинде өнүккөн. Не-сиот, Пеони, Мирон ж-а Фидий сыяктуу скульпторлордун чыг-лары аркылуу сүрөт өнөрү жог. даражага көтөрүлгөн. 6—5-к-да сүрөт өнөрүндө маанилүү өзгөрүүлөр болгон; Скульпторлор, ваза кооздоочулар, живописчи-лер архаикалык формадан алыстап, турмушка жакын образдарды, адам фигурасынын жетилген келбетин жасашкан. Классикалык доордун башында пайда болгон «так стиль» принциптери ваза кооздоо өнөрүнөн өзгөчө байкалган. «Так стиль» б. з. ч. 5-к-дын 1-жарымында скульптурага да өтүп, Афины, Зевс храмдарынын фронтону сыяктуу пластика шедевр-леринин жаралышына жол ачкан. 5-к-дын 1-жарымындагы чеберлердин изденүүлөрүн өтөсүнө чыгарган Мирон болгон. Сүрөт өнөрүндө адамдын мүнөзүн ачууга кызыгуу скульптуралык портреттин өркүндөшүнө шарт түзгөн (Деметрий, 5-к-дын аягы — 4-к-дын 1-жарымы). Байыркы грек иск-восунун тажрыйбасына кийинки доорлордун көркөм мад-ты дайыма кайрылган. Музыкасы. Гректердин коомдук турмушунда музыка маанилүү роль ойногон. Музыка үйрөнүү жаштарды тарбиялоонун ажырагыс бөлүгүн түзгөн. Ырдоо же муз. аспапта ойноо гимнастикалык ж-а көркөм мелдеш-тердин программасына кирген. Г-да ырчылардын, музыканттар м-н бий-чилердин атайын бирикмеси (колле-гиялар) уюшулган. Байыркы гректердин музыкасы көбүнчө синкрет-тик мүнөздө бир үндүү болуп, хору унисон м-н ырдалган. Б- з. ч. грек музыкасынын нота жазууларынан биздин учурга чейин бир нече фрагмент жеткен (Еврипиддин «Орест» драмасына жазылган музыка, Апол-лонго арналган эки гимн, коштошуу ж-а лирикалык ырлар, 12 сап пеан, Аянттын өзүн өзү өлтүргөнү ж-дө жазылган муз. саптар ж. б.). Б. з. ч. З—2-к-да гректерде кылдуу аспаптар (лира ж. б.) болгон. Музыкасынын эң алгачкы түрлөрү: лин ыры (жүзүм жыйноо_мезгилинде кылдуу ас-пад.^ормингдин^15рштсюсх_|1-н аткарылуучу) , той ырлары, «пёан (Апол-лондун урматына арналган шаттык гимни) ж-а тренос (коштошуу ырлары). Музыканы өнүктүрүүдө байыркы миф авлеттери — Олимпа м-н Марсия чоң роль ойногон. 7-к-да грек муз. мад-тына К. Азиянын музыкасы зор таасир тийгизген. Лирикалык музыканын» гүлдөшү б. з. ч. 650-ж. ченде муз.. мектепке негиз салган акын Архилохтун ысмы м-н байланыштуу. Байыркы гректин белгилүү акын-музыканттары: Алкей, Сапфо, Еврипид, Пиндар, Эсхил, Софокл ж. б. Ал доордун ири ойчулда-рынын көбү (Гераклит, Пифагор, Аристотель ж. б.) музыканын теория-сы ж-а эстетикасы ж-дөгү маселелерге көңүл бурушкан. Байыркы Г. тео-ретиктери тарабынан киргизилген «ритм», «гармония», «гамма», «мелос» ж. б. терминдер музыкада ушул кезге чейин колдонулуп келе жатат. Байыркы Греция маданиятын изилдөө тарыхы. Античный дүйнө мезгилинде эле грек ж-а рим тарыхчыла- рынын, филологдорунун эмгектеринде Б. Г. мад-тын изилдөө башталган. Б. Г-нын тарыхына кызыгуу о. кылымда солгундап кеткени м-н, биротоло жок болгон эмес. Батыш Европада Кайра жаралуу доорунда Б. Г. мад-тын изилдөө жанданып, кол жазмаларды жыйноо, эстеликтерди казууда чыккан табылгаларды коллек-циялоо жүргүзүлгөн. 15-к-дын аягынан байыркы грек тексттерин басып чыгаруу башталган. Байыркы авторлордун эмгектерине негизделген античный иск-вонун баяндамасы 1-жолу түзүлгөн. 16—17-к-да адегенде көмөкчү дисциплиналар пайда болуп, грек тарыхы ж-а филологиясында хронология (Й. Ю. Скалигер), дарек таануу (источниковедение) (Г. Фосс) проблемалары иштелген, сөздүктөр (Анри Этьенндин грекче-латынча сөздүгү, 1572—73; Ш. Дюканждын о. кылымдагы грек тилинин сөздүгү, 1688) түзүлүп, грек палеографиясы (Б. Мон-фокон, 1708) негизделген. Немец гуманиста И. Винкельман античный иск-вону коомдун бүткүл мад-ты, тарыхы м-н байланышта изилдеп, тарыхты беш доорго бөлүүнү сунуш кылган. Бул бөлүү ушул кезге чейин колдонулуп келатат. Германияда И. В. Гёте, Ф. Шиллер, В. Гумбольдт, И. К. Ф. Гёльдерлин сыяктуу «неогу-манисттик» багыттын өкүлдөрү алгачкы Г-ны адамзат коомунун идеалдык өспүрүм курагы катары караган. Ошол кезде Б. Г. ад-тын «элдик» адабият деп көрсөткөн пикирлер айтылып, натыйжада «Гомер» эпосу акындардын коллективдүү чыгармасы деген концепция түзүлөт. Античный мад-тты (негизинен классикалык доордогу грек мад-тын) өз ара ажырагыс бирдиктүү нерсе деген көз карашка таянуудан улам «Гомер маселесине» негиз салган Ф. А. Вольф античный доордун ар кыл жагын өзүнө камтыган «Байыркы дүйнө жөнүндө илимдин» программасын жазган. Вольф ж-а анын шакирттери грек мад-тын изилдөө б-ча илимге тарыхый-сын-чыл принципти киргизген. 19-к-дын башында античный дүйнөнүн тарыхын изилдөө, үйрөнүү б-ча ил. багыт пайда болгон. Бул багытты баштоочу немең илимпозу Б. Г. Нибура античный авторлордун маалыматтарын сын көз м-н карап, тарыхта биринчи жолу сынчыл багыт деп аталган жаңы ил. көз караштын үлгүсүн берген. Бул багыттын өкүлү англ. илимпоз Ж. Грот байыркы грек тарыхын ушул позициядан жазган. Россияда 19-к-дын башында грек ж-а латын сөздүктөрү, 1840-жылдарда бир тууган Косовичтердин грекче-орусча сөздүгү жарык көргөн. М. С. Куторга байыркы дүйнөнү изилдөө б-ча ата мек. мектепке негиз салып, кийин эллинизм доорун изилдөө жагынан М. М. Стасюлевич, В. В. Бауер, В. Г. Василевский өңдүү белгилүү илимпоздор чыккан. Греция өз алдынча мамлекет болтондон (1830) тартып, арх-ялык ж-а эпиграфиялык материалдардын улам топтоло бериши, аларды майда-чүйдөсүнө чейин изилдөөнү ж-а ага адистешүүнү талап кылган. Болжол м-н 19-к-дын ортосунан Б. Г. мад-ты-нын түрдүү жактарын байланышта изилдөө м-н катар, алардын ар бирин өз алдынча кароо зарылчылыгы келип чыккан. Б. Г. философиясы Гегелдин «Философия тарыхы боюнча лекцияла-рында» (1833—36) кыскача баяндалган. Методология ж-а концепциялык жактан бул эмгектин мааниси чоң. Б. Г. философиясын фактыларга таянии изилдөө жагынан ушу күнгө чейин немец философу Э. Целлердин грек философиясынын тарыхы б-ча жааган эмгегинен өтөрү жок. Анда ллтачкы маалыматтар терең тандалат, доордун картинасы таасын көрсөтүлөт; философия жалпы мад-т м-н байланышта каралат. Б. Г. философиясы б-ча сов. философтордун ичи-жен Б. С. Черншпевдин (софисттер ж-дө, 1929), М. А. Дынниктин (Гераклит ж-дө, 1929), В. Ф. Асмустун I Демокрит ж-дө, 1960; античный «ИЕГОСофиянын тарыхы б-ча, 1965; Платой ж-дө, 1969) ж. б-дын эмгектеги о ар. 19-к-дын 2-жарымында Б. Г. тарыхы арх-ялык ачылыштарга ж-а эпи-гзяфика, папирология, нумизматика-■вш өнүгүшүнө байланыштуу зор щкшжяк м-н изилденген. Байыркы эл-ц»|рци1Т турмуш, жашоо^тиричилиги Б-ча зарыл маалыматтарды берген жа-хн материалдардын табылышы ж-а зажлаланышы, К. Маркс м-н Ф. Эн-тельсттш коом ж-дөгү илимде төңкөрүш жасашы бурж. историография-шыя өнүгүшүнө таасир этпей койгон жок. Марксизмди танган м-н, бурж. тарыхчылар экономиканын, социал-пи мамилелердин проблемаларына бурбай кое алган эмес. Бирок ошол кезде эле байыркы дүйнө ж-дөгү бурж. илим кедери кете баштаган. Бул байыркы тарыхты бурмалап мо-звзпөөдөн ж-а гиперкритицизмден кө-ттнүп турат. 19-к-дын акыркы чейрегинде Рос-■спгда эпиграфиканын ролу жогору-тг»три м-н Б. Г. тарыхын изилдөө б-ча жады (тарыхыйчрилол.) багыт пайда втяот. Бул багыттын көрүнүктүү «гүлү Ф. Ф. Соколов ж-а анын ша-зпгэттери: палеограф В. К. Ернштедт, ншграфисттер — В. В. Латышев, А. В. Нжззггский ж. б. Орус илимпоздорун «иччө Кара деңиздин түн. жээкте-ришйгн Б. Г. шаарларынын тарыхы жважктырган (Ю. А. Кулаковский ■-г В. В. Шкорпил Керчте, байыркы Иаветекапейде, К. К. Косцюшко-Ва-—И—ич Херсонесте арх-ялык изил-жввкр жүргүзгөн). Жаңы доордогу Si~5di өлкөлөрүнүн илиминде Б. Г. тстит-лтан айрым мезгилдери, ас-(Греция терр-ясындагы, К. Азиядагы ж-а айрыкча Криттеги ка-iyyaap, эллинизмдин саясий, социалдык-экон. тарыхы, Эгей мад-ты ж. б.) бир кыйла дурус изилдейли. СССРде Б. Г-нын тарыхын изилдеген илимпоздор адегенде эле эл массасынын турмушун, социалдык-экон. проблемаларды, кулдардын абалын изилдөөгө айрыкча көңүл бурган. Коомдук-экон. формациялар ж-дөгү маркстик окууга таянган сов. илимпоздор (А. И. Тюменов, В. С. Сергеев, С. И. Ковалёв, С Я. Лурье) Б. Г-нын тарыхы б-ча мурдагы калыптанган түшүнүктү сын көз м-н карап, жаңы багыт түзүштү. Кара деңиздин түн. жээгиндеги Б. Г. шаарларын ар тараптан изилдөө дале улантылып жатат. Б. Г. тарыхын изилдөө, эпиграфика ж-а папирологияны өнүктүрүү жагынан соң. башка өлкөлөрдө да чоң ийгиликке жетишилди. 19-к-дын 2-жарымында ж-а 20-к-дын башында Б. Г. ад-тын изилдеп үйрөнүүдө маданий-тарыхый метод филол, метод м-н айкалышта колдонула баштады. Бир тууган француз филологдору А. ж-а М. Круазелердин «Грек адабиятынын тарыхы» (1—5-т., 1887—99), немец филологу В. Шмид-дин классикалык мезгилдеги грек ад-ты ж-дөгү бүтпөй калган изил-дөөсү (1929—48) мына ошондой эмгектерден. Античный ад-тка мүнөздүү болгон сюжет м-н тоникадагы, стиль м-н композиңиядагы жанрдык салттардын туруктуулугу ж-а өз бетин-челиги илимпоздордун грек эпосу, мими, эпиграмма ж. б-ларындагы айрым жанрлар м-н анын компоненттеринин жаралыш, өркүндөт маселелерине кызыгуусун күчөткөн. Англ. «антропологиялык мектеп» (Э. Тай-лор, Э. Ланг, Ж. Фрейзер) фольклор, этнографияны салыштырып изилдөө м-н грек мифологиясынын башатын көрсөткөн. Анын негизинде грек миф-терин жаңыча кароо (немең илимпо-зу Г. Узенер, англ. илимпоз —Жен Э. Гаррисон), трагедия, комедиянын пайда болушу ж-дө жаңы теориялар (англ. илимпоздор В. Рижуэй, Ф. Корнфорд) пайда болгон. Кийинки жарым кылымдын ичинде Батышта маданий-тарыхый методго караганда, неогегелчил багыт (Италияда Б. Кро-че, ГФРде Б. Снелль, Австрияда А. Лески) күчөдү. Сов. адабиятчылар Б. Г. ад-тын античный дүйнө б-ча тарыхчылар м-н тыгыз байланышта изилдөөдө. Алар Б. Г. ад-тын бурмалап моделдөөгө каршы күрөшүп, о. эле анын негизинде жаткан фольклордук-мифтик структура м-н болгон катышын билүү үчүн СССР элдеринин фолькло-рунун бай материалдарын да пайдаланып жатат (мис, И. И. Толстой, С Я. Лурье ж. б.). Б. Г. ад-ты м-н фольклордун катышы ж-дөгү проблема башка соң. өлкөлөрдө да изил-денүүдө. Арх-ялык ири ачууларга байланыштуу 19-к-дын 2-жарымында античный иск-вону изилдөө маселесинде зор өзгөрүү болду. 1840—80-ж. Греңияда Франция, Германия, Улуу Британия, АКШ өз арх-ялык мектеп-терин негиздеген. 1870—90-ж. Афи-ныда, Дельфыда, Олимпте жүргүзүлгөн казууда арх-ранын, скульпту-ранын көп эстеликтери табылган. К. Азиядагы грек шаарларын (Пергам, Приен ж. б.) изилдөө соңку классика м-н эллинизм иск-восун изилдөө үчүн көп материал берген. Изилдөө процессинде арх-ялык казуунун ил. методу иштелип чыккан. Немец археологу Г. Шлимандын мурда белгисиз болгон коло доорунун мад-тын (Троя, Микены ж-а Тиринфте) ачышы 19-к-дын акыркы чейрегиндеги ири окуя болгон. Немең илимпоздору Г. фон Брунн, И. А. Овербек кылдаттык м-н изилдеп чыккан античный авторлордун маалыматтарынын негизинде Б. Г. скульпторлорунун бир тобунун кандай чыг-лары бар экени билинди. Мис, Поликлеттин «Дорифору», Фидийдин «Амазонка-сы» ж. б. Бул арх-ялык казуулар ж-а изилдөөлөр немең илимпозу А. Ми-хаэлистин эмгегинде системага салынган. 19-к-дын аягында античный иск-вонун тарыхы б-ча француз илимпоздору Ж. Перро, Ш. Шипье, М. Коллиньондун, немец А. Фурт-венглердин (мунун эмгеги маанисин али да жогото элек) арх-ялык маалыматтарды, эстеликтердин стилин сын көз м-н талдаган мыкты эмгектери пайда болгон. 19-к-дын аягында античный иск-вону изилдөөгө А. А. Павловский, В. В. Формаковский’ сыяктуу орус илимпоздору активдүү киришкен. 20-к-дын 20—40-жылдарындагы арх-ялык жаңы ачылыштардын натыйжасында Б. Г. иск-восу б-ча бир катар бараандуу эмгектер жазылган (мис, немец Г. Роденвальддын, француз Ш. Пикар ж. б-дын изилдөөлөрү), ошол эле жылдарда античный иск-во б-ча азыркы кездеги илимге кирген түшүнүктөр калыптанган; 30-жылдардан тартып чет элдик античный дүйнө таанууда айрым көркөм эстеликтердин өзгөчө белгисин так көрсөтүү же кээ бир чеберлерге (көбүнчө аты-жөнү белгисиз) андай эстеликтердин бир тобун ыйгарууну көздөгөн формалдуу талдоо методу күчөгөн. Бул метод 2-дүйн. согуштан кийин да өкүм сүргөн. Окт. рев-ясынан кийин сов. античный дүйнө таануу мектеби калыптанат. 20^жылдарда Б. В. Формаковс-кийдин башчылыгы м-н Ольвиядагы арх-ялык казуу жүргүзүлгөн. Форма-ковскийден античный иск-во б-ча сов. тарыхчылардын улуу муундары көптү үйрөнгөн. 20—30-ж. аларга көрүнүктүү изилдөөчү О. Ф. Вальдгауэр жетекчилик кылган. . Экинчи дүйн. согуштан кийин арх-ялык казуу дагы күчөтүлдү. Айрыкча Эгей мад-тын изилдөө б-ча чоң ийгиликке жетишилди. Като-Закросто (Крит а.) двореци, Микеныда жаңы көрүстөн табылып, Фест, Малия (Крит), Пилосту (Пелопоннес) изилдөө улантылууда. Согуштан кийинки жылдарда жарык көргөн ад-ттарда жаңы табылган ж-а эски колпекция-лардагы эстеликтер ж-двгү материалдар басымдуу орун ээлейт. Античный иск-во м-н материалдык мад-т ж-дөгү азыркы илимдердин жыйнагы — «Байыркы классика жана чыгыш искусствосунун энциклопедиясы» ден аталган 7 томдук 1958—66-ж. Римде басылган. Сов. археологдор Кара деңиздин Түн. жээгин (Ольвия, Березень а., Херсонес, Закавказье) изилдеп, античный иск-вонун көп эстеликтерин тапкан. Украина м-н Кубандагы скиф коргондорунан табылган зергер өнөрүнүн чыгармалары өзгөчө маанилүү. Сов. илимпоздор 1930—60-ж. Б. Г. иск-восунун тарыхы б-ча бир топ эмгектерди («Архитектуранын жалпы тарыхы», 2-томунун 1-китеби, 1949; «Искусствонун жалпы тарыхы», 1-т., 1956 ж. б.) жазды. СССР, Болгария, Венгрия, ГДР, Польша, Чехосл-я, Улуу Британия, АКШ, Франция, ГФР сыяктуу өлкөлөрдүн ИАларында, ун-ттеринде Б. Г-ны изилдөө б-ча башкы ил. борборлор иштейт. Б. Г. тарыхынын ж-а мад-тынын проблемалары жарыяла-нуучу 150дөн ашык газета-журнал бар. Алардын негизгилери СССРде: «Вестник древней истории» (М., 1937-жылдан), «Советская археология» (М., 1957-жылдан). Мындай журналдар чет өлкөлөрдө да чыгат.

Ад.:   Маркс К., Энгельс Ф., Об античности, П., 1932; Сергеев В. С, История древней Греции, 3 изд., М., 1963; Очерки истории исторической науки в СССР, т. 1—4, М., 1955—66; Тюме-н е в А. И., Изучение истории Древней Греции в СССР за 40 лет (1917—1955 гг.); Гаспаров М. Л., Об изучении античной литературы в СССР, в кн.: Советское литературоведение за 50 лет, Л., 1968; В о щ и н и н а А. И., Античное искусство, М., 1962; Блаватский В. Д., Греческая скульптура, М.—Л., 1939; Кал-листов Д. П., Античный театр, Л., 1970.

от 2020