ГРАММАТИКА

от2020

Ноя 29, 2020

(гр. gramma — тамга, жазуу дегенден) — тил илиминин бир бөлүгү; сөз фермаларынын жасалыш ж-а колдонулуш закон ченемин изилдейт. Г. кец мааниде «лингвистика» деген түшүнүктүн өзү м-н синонимдеш. Адатта «Г.» түшүнүгү тилдин морфология ж-а синтаксис деп аталган бөлүктөрүнүн мазмунун камтып, сөздөрдүн ички түзүлүш өзгөчөлүктөрүн ж-а алардын сүйлөмдөргө биригиш закондорун үйрөтөт. Тилдердин граммат. өзгөчөлүктөрүнүн мазмунун ар бир тилге мүнөздүү граммат. формалар ж-а граммат. маанилер (мис, жөндөлүш, жакталыш, сан, род, артикль, ыңгай, мамиле, сүйлөмдөгү сөздөрдүн байланыш ыкмалары ш. б.) түзөт. Бирок булар бардык тилдерге мүнөздүү эмес. Мис, түрк тилдеринде род, артикль категориялары жок, алар — флексиялуу тилдерге тиешелүү көрүнүштөр. Азыркы мезгилдеги граммат. ыкмалардын башатында байыркы индиялык филол. илими жатат. Анын көрүнүктүү ж-а белгилүү өкүлү — Панини (б. з. ч. 4—3-к.). Ал эми азыркы граммат. терминдердин көпчүлүгү байыркы грек граммат. окууларынан (Аристотелден, стоиктерден, Александрия мектебине тиешелүү Г-лардан), Рим Г-ларынан [анын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири — Варрон (б. з. ч. 116— 27-ж.)] алынып, о. кылымда андан ары өөрчүтүлгөн. Биздин өлкөдө орус тилинин биринчи Г-сын 1755-ж. М. В. Ломоносов түзгөн. Түрк тилдеринин биринчи Г-сы («Грамматика татарского языка», СПБ, 1801) Иосиф Ги-ганов тарабынан түзүлүп, 1802-ж. жарык көргөн. Мектептерде тилди окутуунун негизги куралы болуп эсептелген Г-лардын мазмунун морфология ж-а синтаксис м-н бирге фонетика, орфоэпия ж-а пунктуацияга байланыштуу маалыматтар да түзөт. Кыргыз тилинин алгачкы мектеп Г-лары 20-жылдын аягы — 30-жыл-дардын башында гана пайда болгон. Кубулуштарды түрдүүчө максатка ылайык баяндоосуна жараша Г-лар сыпаттама (описательный), салыштырма (сравнительный), тарыхый (исторический) ж. б. болуп бөлүнөт.

Ад.:   Батманов И. А., Грамматика киргизского языка, в. I — 3, Фр., 1938— 40; Кыргыз тилинин грамматикасы (морфология), Фр., 1964; Жапаров А., Азыркы кыргыз тили, 1966; С м и р н и ц-к и й А. И., Лексическое и грамматическое в слове, в сб.: Вопросы грамматического строя, М., 1955; Кузнецов П. С, О принципах изучения грамматики, М., 1961; М а т е з и у с В., О системном грамматическом анализе, в сб.: Пражский лингвистический кружок, М., 1967; 3 а-л и з н я к А, А., Исследования по общей теории грамматики, М., 1968.

от 2020