ГЕТЕРОЗИС

от2020

Ноя 28, 2020

 (гр. heteroiosis—өзгөрүү, башка түргө өтүү), «гибрид күчү» — жаныбарларды, о. эле өсүмдүктөрдү аргындаштырууда 1-муун-дагы гибриддин тукумчулдугун же жашоо жөндөмдүүлүгүн арттыруу, өсүүсүн тездетүү ж-а көлөмүн чоңойтуу. Г. экинчи ж-а кийинки муундарда токтойт. Ал кадыресе Г. ж-а гигантизм болуп айырмаланат. Кадыресе Г.— гибриддин көп тукум калтыруу жөндөмдүүлүгү. Гигантизм — бардык гибрид организмдердин же анын айрым бөлүктөрүнүн чоңоюшу. Г. ар кандай көп клеткалуу айбандарда ж-а өсүмдүктөрдө байкалган. Малдын кунардуулугун ж-а өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн күчөтөт. Г. инбридинг сыяктуу эле байыркы гректерге, өзгөчө Аристотелге маалым болгон. Алгачкы Г. б-ча ил. изилдөөнү өсүмдүккө немец ботаниги Й. Кёльрёйтер жүргүзгөн (1760). «Г.» терминин амер. илимпоз Г. Шелл киргизип (1914), жүгөрүнүн линия аралык «кош» гибридин алган. А. ч-сында гибриддештирүү жыл өткөн сайын кеңири колдонууда. Алсак, гетерозистүү гибриддин түшүмү кадимки сорттордукуна караганда 10—30%ке арбын. Г-ти өндүрүштө колдонуу үчүн жүгөрү, томат (помидор), калемпир, пияз, кант кызылча, беде ж. б. өсүмдүктөрдүн гибрид үрөнүн өстүрүп алуунун экон. рентабелдүү ыкмалары иштелип чыккан. Г. өндүрүштө өсүмдүктөрдү сорт аралык, сорт линиялык чаңдаштырууда колдонулат, Г-ти колдонуу м-н жүгөрүнүн түшүмдүү, сапаттуу, кургакчылыкка байымдуу ж-а илдетке туруктуу гибриддери түзүлгөн, о. эле жашылча ж-а май өсүмдүктөрүндө да аныкталган. Мал чарбасында Г-тик өзгөрүүлөр гибриддештирүү, порода аралык ж-а порода ичиндеги (линия ортосунда) аргындаштырууда байкалып,- малдын кунардуупугу жогорулайт. Канаттуулар чарбасында аргындаштыруунун негизинде жумурткачыл ж-а эткээл тооктор чыгарылууда. Кой ж-а бодо чарбачылыгын да ө. ж-лык аргындаштыруу аркылуу эттүү, жүндүү, сүттүү, тез жетилүүчү малдын жаңы по-родалары алынууда.

Ад.:   Дарвин Ч., Действие перекрёстного опыления и самоопыления в растительном мире, пер. с англ., М.— П., 1939; Брюбейкер Дщ. Л., Сельскохозяйственная генетика, пер. с англ., М., 1966.

от 2020