—тоо тектер м-н минералдардын, о. эле аларды пайда кылган эринди м-н эритмелердин хим. составынын өзгөрүү абалы. Г. п-дин натыйжасында элементтер алмашат, бирөөлөрү азайып, экинчиси көбөйүп, алар жер кыртышында дайыма жылып (миграция) турат. Тоо тек же минерал пайда кылуучу материал адегенде белгилүү бир хим. составда болот. Тоо тек пайда болгондо материал башка шартка өтөт да, составы өзгөрөт. Кийин геол. түрдүү шарттарга туш келип, туруксуз элементтер физ. ж-а хим. жактан өзгөрөт, тоо тек же минерал алгачкы составынан дагы айырмаланат. Мындай процесс тынымсыз, узак убакыт бою акырындык м-н жүрө берет. Г. п. геологияга чейинки же планеталык, эндогендик, экзогендик ж-а метаморфогендик про- \ цесстерге бөлүнөт. Геологияга чейинки Г. н. Жердин асман телосу катары пайда болушуна байлабекитилип, бүткүл дүйнөдө жалпы кабыл алынган. Абсолюттук Г. 20-к-дын башында Францияда П. Кюри, Англияда Э. Ре-зерфорд тоо төктөр м-н минералдар-дын составындагы хим. элементтердин (уран, торий, калий, рубидий ж. б.) радиоактивдик ажыроосун изилдөө негизинде, алардын абс. жашын (адатта млн жыл м-н) аныктоо мүмкүнчүлүгүн ачышкан. Мында ар бир радиоактивдүү элемент ар түрлүү, бирок дайыма туруктуу ылдамдык м-н ажырайт. Бул ажыроо ылдамдыгы Жер пайда болгондон бери өзгөрбөстөн бир калыпта болот деп эсептелет. Радиоактивдик ажыроонун натыйжасында убакыт өткөн сайын алгачкы радиоактивдүү элементтин атомдору азайып, андан ары ажырабай турган туруктуу атомдордун өлчөмү (саны) көбөйөт. Мис, уран же торий ажыраганда коргошун атомдору түзүлөт. Абс. жашты аныктоо ошол туруктуу атомдордун өлчөмүн (ажыроо продуктуларын) өлчөөгө негизделген. Бул максатта уран —U, торий — Th, радий — Ra, калий — К сыяктуу ажыроосу өтө жай ж-а узак [бир нече млрд) жылдар бою жүрө турган элементтер пайдаланылат. Тоо тектердин составында аз да болсо ар кандай өлчөмдө радиоактивдүү хим. элементтер болот. Убакыт өткөн сайын мындай элементтер өзүнөн өзү Ажырап, башка элементтерге (коргонун — РЬ, гелий — Не, аргон — Аг ж. б.) айланат. Бул ажыроо процессине тышкы факторлор өз таасирин тийгизе албайт. Тоо тектердин составын кылдаттык м-н изилдөөдөн, ал жаралгандан кийин анда коргошун же гелийдин канча жаңы атомдору жайда болгондугун, ажырай элек ра-хжоактивдүү элементтердин канчасы калганын аныктап, тоо тектин жашын эсептеп чыгууга болот. Уран р»0) кандай гана өлчөмдө болбосун 451-109, торий (232Th) — 1,41 ■ 1010 жылда тең жарымына ажырайт. Бир катар радиоактивдүү минерал-зардын абс. жашын 1-жолу 1907-ж. Канадада Э. Резерфорддун сунушу на Б. Болтвуд аныктаган. СССРде В. И. Вернадский, В. Г. Хлопин Н. Е. Старик, Э. К. Герлинг илимдин %а тармагына зор салымдарын ко-жупгкан. Фанерозойдун геохроноло-гжядык шкаласын 1938-ж. англ. геолог А. Холмс түзгөн, кийин (1968) Д. А. Афанасьев ага түзөтүүлөр киргизген (2-таблица). Азыркы кезде жлпгаге белгилүү жер бетинин эң байыркы тоо тектеринин абс. жашы ЭЭМ) млн жыл чамасында. Абсолюттук геол. жаш эсептөө методдору (изотоптук, ядролук жаш желтее методдору). Радиоактивдик влгыроо закону б-ча ажыроо башталгандан берки убакыт төмөндөгүдөй |«’рмтла м-н эсептелет: t=—- /ге Н— ■када Д — ажыроо мезгилинде пайда болгон туруктуу элементтин атомдо-рунун саны, Р — азыркы кездеги радиоактивдүү элементтин атомдорунун D саны, Я — ажыроо константасы. -— жалгыз гана радиоактивдик ажыроо-дон өзгөрсө, б. а. минерал жабык (туюк) системаны түзгөн учурда гана абс. жаш так аныкталууга мүмкүн. Абс. жашты аныктоодо табигый радиоактивдик ажыроонун төмөндөгүдөй негизги типтери колдонулат: 2ми_».говрь+84Не; 235U -э-207РЬ+74Не; -40ДГ_ 232Th-^20SPb+64He; 40K + еС «4»Са+Р 87Rb 87Sr+|3; 187Re^-I870s+p\ Аягында чыккан ажыроо продуктуларына жараша: коргошун (уран-торий-кор-гошун), гелий, аргон (аргон-калий), кальций, стронций (стронций-рубидий) ж-а осмий методдору болуп бөлүнөт. Алардын ичинен практикада кеңири колдонулганы: коргошун, аргон, стронций методдору. Коргошун методу уранинит, моноцит, циркон ж-а ортит сыяктуу составында уран-торий бар минерал-дардагы радиогендик коргошунду изилдөөгө негизделген. Радиогендик коргошунду пайда кылуучу ажыроо типтерин (238U->206Pb; 235U-^°7Pb; 232Th->-208Pb) ажыроо законунун фор-муласына келтирсе, төмөндөгүдөй тең- 207РЬ е». S35Ut —1 !35U деме чыгат: _рь = — „ш .^. 235TJ Мында —~г = 137,7 ж-а минералдар м-н тоо тектердин бардыгында бирдей болгондуктан, өлчөө бир гана 207РЬ ——- б-ча жүргүзүлүп, геол. жаш 206РЬ тагыраак чыгат. Аргон методу калийлүү мине-ралдардагы радиогендик аргондун өлчөмүн аныктоого негизделген. Магма тоо тектеринин абс. жашын аныктоодо негизинен мусковит, биотит, талаа шпаты, ал эми чөкмө тек-терди изилдөөдө глауконит пайдаланылат. Стронций методу рубидий-дин (87Rb) радиоактивдик ажыроосу-нан стронцийге (87Sr) айлануусуна негизделген. Кырг-нда Г-лык изилдөөлөр Кыргыз ССР ИАнын Геология ин-тунун ядролук геология ж-а геохронология лабор-ясында жүргүзүлөт. Ад,: Страхов Н. М., Основы исторической геологии, 3 изд., ч. 1—2, М.— Л., 1948; Старик И. Е., Ядерная геохронология, М.— Л., 1961; Войткевич Г. В., Возраст Земли и геологическое летосчисление, М., 1965; Гамильтон Б. И., Прикладная геохронология, пер. с англ., П., 1968; Тугаринов А. И., Войткевич Г. В., Докембрийская геохронология материков, 2 изд., М., 1970; Геохронология СССР, под ред. Н, И. Полевой, Т. 1, Л., 1973.

от 2020