ГЕОФИЗИКА

от2020

Ноя 28, 2020

(гео… ж-а физика) — Жердин физ. касиеттерин ж-а анын геосфераларында боло турган физ. кубулуштарды изилдөөчү илимдер комплекси. Г-нын негизги тармактары кийинки төрт кылымда оош-кыйыш ж-а өз ара байланышсыз өнүгүп келген. Г. көп тармактуу илим катары 20-к-дын 40—60-жылдары гана калыптанган. Г-ны тармактарга бөлүп, багыты м-н милдеттерин так аныктоо маселелери эмгиче бир системага келе элек. Г-га жалпысынан төмөнкүлөр кирет: жер магнетизми (геомагнетизм), аэрономия, метеорология, океанология, кургактык гидрологиясы, гляциология, жер түпкүрүнүн (недра) физикасы (Жердин ички түзүлүшү ж-а физикасы ж-дө илим), сейсмология, гравиметрия, жер бетинин көтө-рүлүүсү ж-дөгү илим (кургактык, деңиз ж-а океандын Ай м-н Күндүн тартылуу күчүнүн таасиринен көтө-рүлүүсү, ташкындоосу тууралуу); жер кыртышынын азыркы мезгилдеги кыймылдары ж-дө илим. Кийинки кезде радиометрия да (тоо тектерде-ги табигый радиоактивдик процесстерди изилдөө) Г-га кирип жүрөт. Аталган тармактардын кээ бирөөлөрү өз ара дагы бөлүнүп кетет. Мис, метеорология физикасы, динамикалык, синоптикалык метеорология ж-а климатология аттуу бөлүмдөр. Г. геология, геодезия, география, геохимия, физика ж-а астрономия сыяктуу илимдер м-н тыгыз байланышта. Кээде климатология м-н гляциологияны да геогр. илимине ыйгарышат. Г. Жердин терең катмарларын изилдеп, геология м-н бирге Жердин пайда болуу ж-а өнүгүү тарыхын да изилдейт. Кийинки кезде жер кыртышын, анын түзүлүшүн ж-а кен изилдөөчү чалгындоо Г-сы ж-а өндүрүштүк Г. кеңири өнүгүүдө. Азыр геофиз. изилдөөлөр дүйнө жүзүндө бир системада жүргүзүлөт. Буга Эл аралык геофизика жылы чоң көмөк берет. Азыркы учурда Г. илими табият кубулуштарын, айрыкча аба ырайын прогноз-доо, табигый процесстерди пайдалануу, жер кыртышындагы кендерди өздөштүрүү сыяктуу маанилүү маселелер м-н байланышта өнүгүүдө. СССРдеги геофизика, океанология ж-а гидрология ин-ттарьг, геофизика, гидрология, метеорология обсерватория-лары ж-а станциялары, СССР ИАнын О. Ю. Шмидт атн. жер физикасы, атм-ра физикасы, океанология ин-т-тары ил. из. жумуштар жүргүзүп, Г-нын өнүгүшүнө зор салым кошуу-да. Кырг-нда геофиз. изилдөөлөрдү Кыргыз ССР ИАнын Сейсмология институту (1975), Кыргыз ССР гидро-метеорологиялык кызматынын башкармасы, ал эми геофиз. методдор м-н кен издөө ж-а чалгындоо жумуштарын Кыргыз ССР геология башкармасынын геофизика экспедициясы ишке ашырат. Респ-кабызда Г-нын тармагы — сейсмологиянын өнүгүшүнө акад. Е. А. Розова чоң салым кошкон.

Ад.:   Магницкий В. А., Внутреннее строение и физика Земли, М., 1965; Ф е-д ы н с к и й В. В., Разведочная геофизика, М., 1967; Проблемы геофизики Средней Азии и Казахстана, М., 1964.

от 2020