ВЕНГР СОВЕТ РЕСПУБЛИКАСЫ

ВЕНГР СОВЕТ РЕСПУБЛИКАСЫ (1919) — Венгриядагы пролетариат диктатур асынын мамлекети (1919-жылдыи 21-мартынан 1-августуна чейин). Биринчи дүйн. согуш мезгилинде Венгриядагы саясий ж-а экон. эзүүнүн күчөшү, Улуу Окт. соң. рев-янын таасири өлкөдөгү рев-ячыл кыймылдын жогорулашын камсыз кылган. Бурж.-демокр. рев-я жеңгенде (1918-ж. 31-окт.), бийликке келген ли-берал-радикалдык партиялар м-н со-циал-демократтардын өкмөтү алдыда турган милдеттерди чечүүгө жараган жок. Антаптанын кысымы туудурган тышкы саясий кризистен чыгуу аргасын таппаган либерал-радикалдар бийликти бүт бойдон с.-д. партиянын лидерлерине берип, отставкага кетти. Бирок социал-демократтар коммунист-терсиз өз алдынча өкмөт түзүүгө ба-тынбай, 1919-жылдын 21-февралынан Венгрия компартиясынын (ВКП) түрмөдө отурган жетекчилери м-н сүйлөшүүлөр жүргүзүп, 21-мартта пролетариат диктатурасын таануу принцибинде 2 партия Венгрия соц. партиясына биригишти. Ошол эле күнү Венгр Совет Республикасы (ВСР) жарыяланып, анын Рев-ячыл өкмөттүк совети түзүлдү. 133 күн бийликте турган бул өкмөт бүткүл ө. ж., ишканалар, банктар, транспорт, жер элдин энчисине өтөт деп жарыялады; 8 сааттык жумуш күнүн киргизүү, жумушчулардын айлыгын көбөйтүү өңдөнгөн прогрессчил чараларды ишке ашырды. Респ-каны коргоо үчүн Кызыл армия түздү. Бирок 1919-ж. апрелде Антанта бурж. Румыния м-н Чехосл-янын аскерлерин пайдаланып, ВСРге каршы интервенция жасады. Май айынын орто ченинде Венгр Кызыл армиясы интер-венттердин жапырыгын токтотуп, өзү чабуулга өттү. ВСРди бошотуп, чабуулун улантып жатканда Антанта-нын өкмөттөрү дипл. кысым көрсөтүү м-н ВСР аскерлеринин чабуулун токтотуп, аларды демаркация чек арасына чыгартууга жетишти. Бирок Антанта румын аскерлерин ВСРдин аймагынан алып кетүү ж-дөгү убадасын аткарбай, тескерисинче, венгр-лик Кызыл армияны таратууну талап кылды. Мына ушундан кийин Кызыл армия чыгыш фронтунда чабуул кое баштады. Бирок штабдагы контррев-ячыл офицерлердин чыккынчылыгы-нан пайдаланып, румын аскерлери каршы чабуулга өттү. Ушул учурда оңчул социалисттер м-н профсоюз лидерлери да армияда ж-а тылда ырк бузарлык иштерин күчөтүп, ВСРдин өкмөтүн отставкага кетирүү максатында Венада Антантанын өкүлдөрү м-н сүйлөшө баштады. ВСРдин көрүнүктүү ишмерлери респ-каны коргоп калуу аргасын издешти. Бирок оңчул социалисттердин кысымынан ВСРдин өкмотү 1-августта отставкага кетти. Демек, Венгрияда кыска убакка өкүм сүргөн совет бийлигин ички контр-рев-ячыл күчтөрдүн колдоосу м-н Антанта аскерлери кулатышкан. ВСРдин венгр ж-а ал аралык жумушчу кыймылынын өнүгүшүндө тарыхый чоң мааниси бар. Ал совет бийлигин Россиядан кийин дүйнөдө биринчи болуп жарыялаган. В. И. Ленин ВСР-ге көп көңүл буруп, анын ийгилигин жогору баалаган ж-а соң. рев-яны жүзөгө ашырууда венгр коммунист-тери кетирген негизги каталарды терең талдаган.
Ад.: 1919 год в Венгрии, б. материалов к 40-летию Венгерской Советской Республики, М., 1959; Л и п т а и Э., Венгерская Советская Республика, пер. с венг., М., 1970,