АВТОМОБИЛЬ

0700949180
номурга
50 бирдик.

Гезит, Китептерди тоолугу менен окуйм десен

Орусия, Казакстандагылар үчүн
QIWI-кошелек биерде

Квитанцияны жана атыңы
Ватсапка жаз

АВТОМОБИЛЬ (авто… ж-а лат. mobilis — кыймылдоочу) — өз кыймылдаткычы м-н рельссиз жолдо жүрүүчү машина. Шамалдын күчү же ичинде отурган адам күчү аркылуу жылып жүрүүчү арабаны жасоого о. кылымда эле аракет болгон. Өркүндөтүлгөн «өзү жүргүч арабаны» орус дыйканы механик Л. Шамшуренков жасаган (1752). 1784-91-жылда орус ойлоп чыгаруучусу И. П. Кулибин үч ж-а төрт дөңгөлөктүү «өзү жүргүчтү» курууга далалат кылган. Сов. биринчи А. 1924-ж. чыгарылган. СССРде 1932-жылдан баштап ГАЗ маркасындагы А. массалык түрдө чыгарылууда. А-дер колдонулушуна жараша транспорттук, атайын ж-а спорттук болуп бөлүнөт. Транспорттук А. жүктөр ж-а жүргүнчүлөр ташуу үчүн, атайын А. керектүү жабдуулар м-н жабдылып, өрт өчүрүү ж-а коммуналдык тейлөөлөр үчүн колдонулат. Спорттук А. мелдештерге, ылдамдык рекорддорун коюуга арналат. Трансп. А. жеңил, жүк ташуучу А. ж-а автобус болуп бөлүнөт. Жеңил А-ге 2- 8 адам отурууга ылайыкталып, жабык (седан ж-а лимузин), ачык (фаэтон) ж-а ачылма (кабриолет) кузовдор м-н жабдылат. Жүк ташуучу А-ге жүк салына турган кузовдор орнотулат, алардын жук көтөрүмдүүлүгү 0,25-100 т га барабар. Жолдо жүрүү жөндөмдүүлүгү б-ча А-дер жолдо жүрүүчү, карьердик ж-а . өтүү жөндөмдүүлүгү жогорулатылган болуп бөлүнөт. Жолдо жүрүүчү А. автомоб. жолунун жалпы тармагында пайдаланылат. Өлчөмдөрү чоңойтулган карьердө жүрүүчү А. атайын жолдордо, мис, карьерлерде иштейт. Өтүү жөндөмдүүлүгү жогорулатылган А. кыйын шарттарда же жолсуз жерлерде иштөөгө ылайыкталган. А. кыймылдаткыч, трансмиссия, жүрүүчү бөлүк, башкаруу механизмдери, электр жабдуулары, кузов ж-а кабинадан турат. А-дер кыймылдаткычтарынын түрлөрүнө жараша бензиндик, дизелдик, газ-баллондуу ж-а газ-генератордуу болуп бөлүнөт.

А. кыймылдаткычы — автомобилди кыймылга келтирүүчү мех. энергиянын булагы болгон атайын кыймылдаткыч. Автомобилдер үчүн жылуулук ж-а электр кыймылдаткычтары колдонулат. А. к-нын көпчүлүгү ичинен күймө поршендүү кыймылдаткыч болот да, жумуш процесси төрт ж-а эки тактылуу болуп, күйүүчү майды от алдыруунун жолу б-ча карбюратордуу ж-а дизелдик болуп бөлүнөт. А. к. цилиндрлеринин саны ж-а жайланышы (катарлаш, V түрүндө ж. б.), клапандарынын орун алышы (жогору же төмөн), цилиндрлеринин жумуш аткарылуучу көлөмү (литражы), муздатылышынын түрү (суу же аба м-н), аткарган кызматы ж. у. с. б-ча айырмаланат. Азыркы кездеги төрт тактылуу А. к. (1, 2-сүрөт) цилиндрлердин блогунан (картери м-н) ж-а бөркүнөн, поршендерден, шатундардан, муунактуу валдан, күүлөндүрүүчү дөңгөлөктөн, бөлүштүргүч валдан ж. б. турат. Кыймылдаткычтар радиатор, желдеткич, аба ж-а май чыпкалары, стартёр ж. б. м-н жабдылат. Жеңил ж-а аз көлөмдүү аккумуляторлорду түзүү шаар ичинде жүргөн автомобнлдердеги ичинен күймө кыймылдаткычтарды электр кыймылдаткычтары м-н алмаштырууга мүмкүндүк берет.

А-дин жүрүү бөлүгү — автомобилдин бардык механизмдери, кузову орнотулуучу тележканы түзүүчү шасси бөлүктөрүнүн тобу. А. ж. б. рама, асма, алдыңкы ж-а арткы октордон, дөңгөлөктөрдөн турат. Рамага кузов, кабина, кыймылдаткыч, кыймыл берүүчү куту ж. б. механизмдер м-н түйүндөр орнотулат. Автобустарда, жеңил автомобилдердин көпчүлүгүндө раманын милдетин кузов аткарат. Өңгүл-дөңгүл жолдо дөңгөлөктөрдүн биринин абалынын өзгөрүшү экинчисине таасирин тийгизбесин үчүн, дөңгөлөктөр рамага өз-өзүнчө асылып бекитилет. Айрым автомобилдердө дискалуу дөңгөлөктөр колдонулат. Алар окко орнотулган күпчөккө бекитилген дискадан, камералуу же камерасыз пневматикалык шиналуу алкактан турат; жүк ташуучу оор автомобилдердин, автобустардын көпчүлүгүндө түздөн-түз күпчөккө бекитилүүчү алкагы бар дискасыз дөңгөлөктөр орнотулат.

А-дин рулдук башкаруу системасы — автомобилдин жүрүү багытын өзгөртө турган механизмдердин ж-а түзүлүштөрдүн системасы. Бул система руль механизминен ж-а дөңгөлөктөргө бекитилген кыймылга келтиргичтен (привод) турат. Руль механизми дөцгөлөкту буруу үчүн аз күч жумшоого, кыймылга к е лтиргич болсо руль механизминен

берилген кыймылды дөңгөлөктүн буруучу цапфасына берүүгө мүмкүндүк түзөт. Руль механизми (к. сүрөт) штурвалдан (1), ага бириктирилген руль валынан (2), валдын учуна бекитилген червяктан (3), ага минишкен червяк дөңгөлөгүнөн (4) ж-а анын валына кийгизилген руль сошкасынан (5), ал эми руль кыймылга келтиргичи узунунан ж-а туурасынан орнотулган тарткычтардан (6), рычагдардан (7) турат. Штурвалды бурганда, бул механизмдер кыймылды биринен экинчисине өткөрүп, акыры бурулуу цапфалары м-н кошо дөңгөлөктү да бурат. Руль механизми червяктуу, бурама-сайлуу, кривошиптүү кыймыл берүү механизмдери м-н иштетилет. Автомобилди башкаруу жеңил болсун үчүн, кыймылга келтиргич механизмге пневматикалык, гидропневматикалык ж-а гидравликалык кучөткучтвр орнотулат.

А-дин электр жабдуулары — автомобиль орнотулган электр приборлору м-н аппараттардын тобу. А. э. ж-на төмөндөгүлөр кирет: ток булагы (генератор ж-а аккумулятор батареясы); кыймылдаткычтын цилиндринде күйүүчү аралашманы тутандыруучу от алдыруу системасы; муунактуу валды айландыруучу электр стартерин иштетүүчү система; сырткы ж-а ички жарык кылуучу приборлордон турган жарык кылуу системасы; сигнал берүү системасы (үн сигналы, бурулууну көрсөткүч, стоп-сигнал); текшерүү приборлору (амперметр, термометр, манометр, күйүүчү майдын деңгээлин көрсөткүч ж. б.) ж-а автомобилди башкарууну жеңилдетүүчү электр приборлору (айнек тазалагыч, кузов жылыткыч ж. б.). Мындан башка да туманда жүрүүгө жардам берүүчү кошумч* фаралар орнотулат.

А-дин кузову — автомобилдин жүргүнчүлөр, айдоочу отуруучу ж-а жүктөр жө атайын жабдуулар салына

турган бөлүгү. Жеңил А. к. жабы к, ачык ж-а ачылма болуп жасалат. Автобустун кузову көбүнчө жабык болот, анын сыйымдуулугун көбөйтүү үчүн кээде эки кабат кузов орнотулат. Жүк ташуучу А. к. жүк платформасынан ж-а айдоочунун кабинасынан турат. Жүктү салууга ж-а түшүрүүгө ыңгайлуу болсун үчүн, платформанын капталдары ачылма болот. Көп жүктү ташууда оодарылма платформалуу автомобилдер (өзү түшүргүчтөр) кеңири колдонулат. Жүк ташуучу кээ бир А. к. жабык (фургон) түрүндө жасалат. Атайын А. к. жүктүн белгилүү түрүн ташууга ылайыкталат (мис, ун, сүт, цемент ташылуучу цистерна ж. б.) же кандайдыр бир жумушту аткаруучу жабдууларды орнотууга арналат.

А-дин асмасы — автомобилдин окторун анын рамасына же кузовуна байланыштыруучу тетиктердин тобу. А. а. байланыштуу ж-а байланышсыз болушу мүмкүн. Байланыштуу асмада дөңгөлөктөр бири бирине туташ ок м-н бириктирилет; байланышсыз асмада ар бир дөңгөлөк рычагдар аркылуу рамага же кузовго айрым өз алдынча туташтырылат. Жалпы алганда, А. а. багыттоочу түзүлүштөрдөн, серпилгич элементтерден турат. Б агыттоочу түзүлүштөр (рычагдар) дөңгөлөктөргө аракет кылган күчтөрдү рамага же кузовго берет. Серпилгич элементтер кузовго же рамага берилген термөлүүлөрдү басаңдатат.

Ад.: Чудаков Е. А., Автомобиль, М., 1951; Анохин В. И., Отечественные автомобили, М., 1964; Бухарин Н. А., Автомобили, М.-Л., 1965.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *