АВТОМАТТЫК ЖӨНДӨӨ

АВТОМАТТЫК ЖӨНДӨӨ — технологиялык процессти мүнөздөөчү берилген чоңдукту өзгөртпөй кармап туруу же аны адамдын тикеден-тике катышуусуз белгилүү закон б-ча өзгөртүү жолу. А. ж. жөндөлүүчү объектинин абалын өлчөп, анын жөндөөчү бөлүгүнө таасир берүү м-н Жүргүзүлөт. Бул үчүн жөндөлө турган установкага жөндөгүч туташтырылат (к. Автоматтык жөндөгуч). А. ж-нүн негизги принциптери: а) кыйшаюу б-ча жөндөө (Ползунов-Уаттын принциби); б) жүк б-ча жөндөө (Понселе принциби) ; в) айкалыштырылган жөндөө. Жөндагүчтүн жөндөөчү бөлүккө тийгизе турган таасиринин кириш чоңдуктарына көз карандылыгынын матем. жазылышы жөндөөнүн закону же алгоритмы деп аталат. Жөндөө системасынын бир калыптанган кыймыл ж-а өтмө процесс деген негизги эки режими бар. Эгер жөндөгүчтүн жөндөөчү бөлүккө көрсөткөн таасири кыйшаюуга гана көз каранды болсо, жөндөлүүчү чоңдук жүккө көз каранды болот. Мындай системада дайыма статикалык (турактууланган) ката кетет. Бирок ар түрдүү байланыштардын жардамы м-н статикалык катасы жок жөндөө системасын да түзүүгө болот (к. Астатикалык система). Эң биринчи жөндөгүчтөр өлчөгүч бөлүктөрү жөндөөчү бөлүккө таасир бере тургандай кылып жасалган. Андай жөндөгүчтөр түз аракеттүү деп аталышкан ж-а аз кубаттуу машиналарда колдонулган. Өткөн кылымдын аягында кыйыр аракеттүү, релелүү тескери байланышы бар жөндөгүчтөр чыгарылды. Кийинчерээк реле байланышы үзгүлтүксүз дифференциалдык байланыш м-н алмашылды. Мындай тескери байланышы бар жөндөө изодромдук жөндөө деп аталып, ө. жда кеңири таралган. Жөндөгүчтөрдө электр элементтеринин колдонулушу жөндөөнүн алгоритмдерин жакшыртып, импульстук ж-а релелүү жөндөөнү өркүндөттү. Чөйрөнүн өзгөрүшүнө ылайыкталган өзү күүлөнүүчү А. ж. системалары (экстремалдуу жөндөгүчтөр) пайда болду.

Ад.: Теория автоматического регулирования, под. ред. В. В. Солодовникова, кн. 1-2, М., 1967.

АВТОМАТТЫК ИЛИНИШТИРГИЧ —

темир жол вагондорун ж-а локомотивдерди бири бирине автоматтык түрдө чиркештирүүчү түзүлүш. Кыймылдуу состав бири бирине урунганда, А. и. аларды чиркештирет, состаг. ажыратылганда, механизмдердин тетиктерин илинишүүгө даяр турган абалга келтирет. СССРдин т. ж. катнашынын составы СА-3 маркасындагы А. и. м-н жабдылган.