ААЛАМ

ААЛАМ — материянын өнүгүү процессинде чексиз, ар түрдүү форма алып, мейкиндик ж-а убакыт жагынан чектелбеген бүткүл дүйнө. А-ды изилдөөгө бардык табият таануу илимдери катышып, космология илиминин негизин түзөт. А-дын азыр бизге дайын бөлүгүн астрономия изилдейт. Жер — А-дагы телолордун бири. Жерден башка планеталар бар экендиги, алардын баары биригип Күн. системасын түзө тургандыгы белгилүү. Күн системасынын диаметри 10 млрд. км ге жакын. Бул аралыкты жарык нуру 10 саатта басып өтет. 20-к-дан бери Күн системасын кошо камтыган Галактиканы изилдөө өөрчүй баштады. Биздин Галактиканын чеги 100 миң жарык жылына барабар экендиги ж-а андан тышкары башка Галактикалар да бар экендиги 20-жыл-дарда белгилүү болгон. Галактикалар бизден канчалык алыс болсо, спектринде байкалган сызыктардын кызыл нурга карай жылганы байкалат. Ка-пит. өлкөлөрдөгү айрым астрономдор азыркы күндө акырына чейин ачыла элек бул кубулушту пайдаланып, дүйнөнүн жаралышы ж-дөгү идеяны «илимий» негиздөөгө, фидеизмди жайылтууга аракет жасайт. А-дын негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири — андагы материянын бир калыпта эмес жайланышы. Материянын негизги бөлүгү өтө чоң тыгыздыктагы космос телолорунда (жылдыздарда, планеталарда), тыгыздыгы эң аз заттар А-дын калган көлөмдөрүндө жайланышкан. Мында да заттар бир калыпта таралган эмес. Газ м-н чаңдын тыгыздыктары (Ю-24-10-28 г/см3) кадимки жылдыздар аралык мейкиндиктин тыгыздыгына салыштырганда көп эсе чоң. Асман телолор системасынын түзүлүшүн изилдөө үчүн ал телолордун мейкиндикте орун алуусуна ж-а кыймылына таасир эткен күчтөрдүн жаратылышын билүү зарыл. Планеталардын айланышы, кометалардын ядросунун Күн системасындагы кыймылы толугу м-н бүткүл дүйнөлүк тартылыш күчү аркылуу түшүндүрүлөт. А. качан жаралган деген суроого идеалист астрономдор: ал жоктон жаралып, андан бери 2 млрд. жыл өттү, — деп далилдөөгө аракеттенишип, бул убакытты А. нөл радиустан азыркы чоңдукка чейин кеңейтүүгө кеткен мезгил катарында эсептешет. Материалист астрономдор асман телолорунун системасынын жашоо убактысы анын ичине кирген кичирээк системалардын жашоо убактысынан чоң ден далилдешет. Мис, сиздин галактиканын жашоо уОакты-сы Күн системасына салыштырмалуу алганда, алда канча чоң. Жылдыздардын же башка асман телолорунун жашоо убактысы алардын өз классындагы телолордун сапатына дейре өнүгүп жеткен мезгилинен баштап эсептелет. Анда жандуу жаратылыш Жерде гана эмес, башка жылдыздарды тегеренген планеталарда да болушу мүмкүн деп болжолдоого болот.

\Ад. : Энгельс Ф., Диалектика природы, М., 1969; Ленин В. И., Материализм шана эмпириокритицизм, Чыг., кырг. 1-бас, 14-т., Фр., 1957; Амбарцумян В. А., Эволюция звезд и астрофизика, Ер., 1947; Ш к л о в с к и й И. С, Вселенная, жизнь, разум, М., 1965.