presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар



Тарых
Генерал Ысакбек -
легендарлуу аскер башчы
(Башталышы өткөн санда)
Ошентип, Ысакбек өкмөт тарабынан түзүлгөн чегара отрядынын командири болуп калгандан кийин отрядга өзүнө ишенимдүү, тың жигиттерди алып, аскер санын көбөйтөт. Анан совет өкмөтүнүн көмөгү менен аскер бөлүгүнүн курал-жарагын мыктылап, күчтөнтөт да, Түштүк Шинжаңдагы басмачы топторду жоготуу үчүн күрөш баштайт. Албетте, анын бул күрөшү жоготуусуз болгон эмес. Ысакбектин душмандары анын айылын эчен ирет талап, жакын туугандарынын өмүрүнө коркунуч туудурган. 1934-жылы ага каршыккан Абылкасым корбашы бир тууган абасы Кадырберди менен бир тууган иниси Шаакматты өлтүрүп кеткен.
1944-жылы түзүлгөн Чыгыш Түркстан Республикасынын жетекчилеринин бири Сайпидин Азизинин эскергенине караганда, ал 30-жылдарга жакын Совет мамлекетине өтүп, бир топ убактан кийин анан Шинжаңга кайра барган. Ал эми Кызыл-Сууда басылып чыккан "Генерал Ысакбек" деген эскерме китепте ал дал ушул мезгилде Кашкар шаарына келип, алдыңкы идеядагы адамдар менен аралашып, 1-2 жыл окуп кеткендиги жазылган. Б.Абдырахманов да анын Кашкарда 2 жыл жүрүп, анан өз айылына баргандыгын жазат. Ар башкача болгон менен бул маалыматтар бир эле чындыкты ишаарат кылып тургансыйт. Демек Ысакбек 1930-жылдардын башында Шинжаңда жашаган эмес, Советтер Союзунда болгон. Бирок, бул маалыматты өтө жашыруун сактап, өзгөлөргө өзүн Кашкар шаарында жүргөн адам катары көрсөткөн деп түшүнүү керек.
Азырынча Кыргызстандын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети (мурдагы КГБнын мураскери) өз архивиндеги генерал Ысакбекке байланыштуу материалдарды ачыкка чыгарбай жаткандыктан, анын советтик атайын кызмат менен байланышы, СССРге келип-кетиши жөнүндөгү маалыматтар али толук такталбай келатат. Ошентсе да, Ысакбек дал ошол жылдары СССРге жашыруун түрдө өтүп, НКГБнын (мамлекеттик коопсуздук эл комиссариаты) атайын даярдыгынан өткөн деп болжолдоого болот. Генералдын өмүр жолуна назар салсаң, 1931-32-жылдардагы ишмердиги тууралуу дээрлик маалымат жок.(Анын аскер отрядына бул учурда өзүнүн жакын туугандарынан болгон Койчубай Момбек уулу жетекчилик кылган. Убагында Койчубай палбан атыккан, жакынкы жылдарда эле Кара-Суу районундагы Мады айылында көзү өткөн бул адам 30-жылдары Ысакбектин оң колу болуп, басмачылар менен согушууда көп эрдиктерди көрсөткөн.) Ал эми 1934-жылдан баштап активдүү аскердик аракеттерге өткөндүгү байкалат. Дегеле, аскердик-чекисттик атайын даярдык, керектүү билим базасы болбосо, болгону молдодон арабча кат тааныган көчмөн, элеттик кыргыз баласынын бүтүндөй Чыгыш Түркстан регионунда даң салган атактуу аскер башчы, мамлекеттик-саясий ишмер болуп жетилиши дээрлик мүмкүн эмес болчу.
Төмөндөгү маалымат дагы ал СССРде окуп кеткен деген болжолду тастыктап тургансыйт. Болот Абдырахманов генерал Ысакбек жөнүндөгү өз очеркинде Улуу Ата Мекендик согуштун генералы Александр Федорович Топорашевдин легендарлуу кыргыз генералына эки жолу жолуккандыгын жазат. А.Ф.Топорашев биринчи жолу 1931-жылы декабрда Алайдагы Эркеч-Там заставасынын начальниги болуп турган кезде Ысакбек менен жолугуп, бир дасторкондо чай ичип, аңгемелешкен экен. Кийин анан ал Ата Мекендик согушка катышып, жеңишти Прага шаарында тосот. Бул учурларда ал Чыгыш Түркстандагы окуяларды унутуп деле калат. 1949-жылы тагдыр буйруп, СССРдин Кашкардагы консулдугунун аскер атташеси менен бирге Кашкарга барып калып, ошондо Ысакбекке экинчи жолу жолугат. Бул учурда Ысакбек генерал, жана ЧТРдын башкы аскер командачысы болчу. Эски тааныштар ошентип 18 жылдан кийин кайра жолугушат. Топорашев кайтарында Ысакбек: "Мен сиздин жакшылыгыңызды көргөм, аны жакшылык менен кайтарам деп ойлоп жүрдүм эле. Азыр ыңгайы келип турат. Бул Осмон паашанын кылычы менден сизге белек" деп, алтын жалатылган оор кылычты ага тартуу кылган экен.

Шинжаң үчүн кармаш

Ысакбек аралашкан коомдук-саясий окуяларды аңдап түшүнүү үчүн ошол учурдагы Кытайдын Чыгыш Түркстан аймагындагы коомдук-саясий абал тууралуу түшүнүк алуу керек. 1911-жылы Кытайда буржуазиялык революция ишке ашып, Цин бүлөсүнүн монархиялык бийлиги кыйрагандан кийин деле бул зор өлкөдөнүн абалы татаал бойдон кала берген. Ал революцияны ишке ашырган Улуттук партиянын (гоминдань) лидери Сун Ятсен өлгөндөн кийин ордуна бийикке Чан Кайши АКШ, Англиянын колдоосуна таянып саясат жүргүзгүсү келген. Анткени 1921-жылы түзүлгөн Кытай Коммунисттик партиясы (гучандань) Комминтерндин түздөн-түз көрсөтмөсү, СССРдин ар тараптан колдоосу менен аракет кылып жаткан. Ошентип, Борбордук Кытай эки ири партиянын бийлик талашында жарандык чыр-чатактарга кабылып, туруксуз саясий абалда болчу.
Жалпы бийлик Нанкинь шаарын борбор катары эсептеген Чан Кайши башчылыгындагы гоминдань партиясынын колунда болгону менен, бул борбордук бийлик Кытайдын бүт аймагын кынтыксыз көзөмөлдөй алган эмес. Ошондуктан борбор калаасы Үрүмчү шаары болгон Шинжаң провинциалдык өкмөтү Нанкинге шартту түрдө гана баш ийгени болбосо, өз алдынча саясат жүргүзүп, өз арбайын өзү соккон, өтө алсыз өкмөт болгон. Ошондуктан, заманбап мамлекеттик бийлик институттары түзүлбөй, дээрлик орто кылымдык деңгээлде калган Чыгыш Түркстанга империялык амбициясы бар ири мамлекеттердин дээрлик бардыгы кызыгып, өз таасирин орнотууга аракет кылган. Кыскасы, Кашкар ири державалардын геосаясий кызыкчылыгы тогошкон майданга айланган. 30-жылдары мында айрыкча Англия менен Советтер Союзунун ролу жогору болчу. СССРден качып өткөн басмачы калдыктарынын Чыгыш Түркстанды пааналагандыгынын дагы бир себеби бар. Кашкар шаарында өз консулдугун ачкан Англия аларга ар тараптан колдоо көрсөтүп, Чыгыш Түркстанды СССРге -өздөрүнүн тили менен айтканда, коммунизм коркунучуна каршы күрөш плацдармына айландырууну көздөгөн. Өзүнүн пантүркчүл идеяларын ишке ашыргысы келген Түркия, жаңы "оюнчу" АКШ да ошол позицияда болчу. Андан тышкары, бүтүндөй Кытайды өзүнө каратып алгысы келген Япония да четте карап турбай, ачык эле экспанциялоо саясатын жүргүзгөн.
Ал эми Советтер Союзу Чыгыш Түркстанды өзүнүн чегара бүтүндүгү үчүн өзүнчө бир буфердик зона катары караган. Бирок, Кашкарда өз таасирин орнотуу үчүн биринчи кезекте ал аймакты басмачы топторунан тазалашышы керек эле. Ошол максатта Шинжаң өкмөтү менен келишимге жетишип, Ысакбекти куралдандырып эле тим болбой, Кыргызстандан жашыруун аскерлерди өткөргөн. Кийин полковник наамында отставкага чыккан, түбү лейлектик Раззак Мавлянов, подполковник, түбү ноокаттык Молдосабыр Матназаров, түбү азыркы Кара-Суу районунун Кызыл-Суусунан болгон Молдо Шермат мына ошондо Ысакбектин аскер бөлүгүнө жардам берүү үчүн өткөн советтик офицерлерден болгон.( Алар менен кошо Кыргызстандан бир топ эле "партизандар" өткөн. Алардын аттарын тактап чыгуу керек.) Молдосабыр Матназаров өз эскерүүсүндө Шинжаңдын Алай району менен чектешкен Улуу-Чат аймагына 1934-жылы өткөндүгүн айткан.
Ал эми Кашкарга Кыргызстандан өткөн совет өкмөтүнө каршы куралдуу топтордон өзгөндүк Жаныбек казы, алайлык Ади паңсат, алайкуулук Айтмерек корбашылардын аттары кеңири белгилүү. Бирок, Англиянын тукуруусу менен СССРге каршы аракеттенген басмачы күчтөрү ошолор менен гана чектелбейт эле. Ал күчтөрдүн негизги бөлүгүн Өзбекстандан жана Тажикстандан өткөн куралдуу басмачы топтору түзгөн.

Осмонали пааша жана "жумхуриятчылар"

Теги эле Чыгыш Түркстандагы кытай бийлиги башынан шовинисттик саясат жүргүзгөн. Уйгур, ж.б. элдер улуттук басмырлоонун астында, теңсиздикте күн кечиришкен. Андан тышкары социалдык теңсиздик дагы аябай жогору болчу. Ошондуктан, көбүнесе уйгур жана дунган дыйкандары улуттук эзүүгө жана социалдык теңсиздикке каршы тез-тез козголуп, көтөрүлүшкө чыгып турган. 1932-жылы Кумул округунда Кожонияз ажы деген адамдын жетекчилиги менен дагы да дыйкандар көтөрүлүшү чыгып, ал ошол аймакта айтарлык жеңишке жетишип, козголоң башка округдарга жайылып кетет. Бара-бара улуттук-боштондук мүнөзүнө өткөн көтөрүлүш оту Чыгыш Түркстандын ар кайсы округдарында чыга баштайт. 1933-жылы Темир шижаң ("ши"-кытай тилинде дивизия дегенди, ал эми "жаң" башчы дегенди түшүндүрөт) деген адам башчылык кылган уйгур көтөрүлүшчүлөрү Хотенди ээлеп, андан ары Түштүк Шинжаңдын жүрөгү саналган Кашкар шаарын көздөй жыла баштайт. Чочулаган өкмөт Улуу-Чаттагы кыргыздардын чоңбагыш уруусунан чыккан Осмонали деген аскер адамын куралдандырып, ага каршы кыргыздарды пайдаланууну чечет.
Осмонали мурда өкмөттүн аскер кызматында иштеген, кытай тилин билген, андан сырткары диний билими да жеткилең, ошол учурдагы кызыл-суулук кыргыздардын арасында таасирдүү адам болгон. Ал өкмөттөн курал алгандан кийин тескерисинче, козголоң көтөрүп, кытай өкмөтүнө каршы чыгып, Кашкардагы бийликти ээлеп алмак болот. Бүт элге кытай бийлигин жоготуу үчүн күрөшө тургандыган жар салат. Анын бул чакырыгы элде зор колдоого ээ болуп, зоболосу көтөрүлөт. Анын кошунуна аскер болгусу келгендер туш-туштан агылып келе баштайт. Ал Кашкарды көздөй жылып келаткан Темир шижаң менен да байланыш түзөт. Түштүк жагы Сымкана айылына , түндүк жагы Какшаал өрөөнүнө чейинки кыргыздарга чабарман чаптырып, алардан аскер топтоп, Артыш шаарынын жанына лагерь куруп, түздүктөгү уйгурларды аскерге алып, зор сандагы аскер курайт да 1933-жылдын 2-май күнү Кашкарга чабуул жасайт. Ошентип, Кашкар шаарынын бир бөлүгүн, өкмөт башкармалагы, аскер идарасы жайгашкан Эски шаарды ээлеп алып, Кашкарда мусулман мамлекети түзүлгөндүгүн жар салат. Калың эл аны эзүүдөн куткаруучу, жаңы мусулман мамлекетинин падышасы катары тааныйт. Ошентип ал Осмонали пааша деген атка ээ болот. Осмонали пааша кыргыздын адигине уруусунун жору уругунан болгон Чыпак казыны дотай-Кашкар округунун башчысы кылып дайындайт.
(Уландысы бар)






кыргыз тилиндеги гезит "Фабула"





??.??