presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар



Кадам ушул…
Кыздары кыйын кыргыздын

Штангист жана боксёр катындарды кошпогондо аялдар эркекке караганда алсыз болуп жаралган. Жок, наалатыныкы, аялдардын алсыздыгы моралдык жагынан эмес, кара күч жагынан айтылып жатат.

Ошентип, аялды эркекке караганда кара күч жагынан алсыз жараткан Жараткандын өзү. Ал эми жараткан кандай түрүндө, адам сымалбы, же башка бир сыйкыр түрүндөбү, кандай экенин биле албайбыз… а балким билгендер бардыр. Мына ошол Жараткан жараткан абалга жараша эркек менен аялдын коомдо өз-өз орду бар.
Адамзат баскан жолдун бир учурунда матриархат-аялдар бийлиги келип да жашап турду. Анан кайрадан патриархат-эркектер башкарууну колго алган экен, ошол бойдон коом өнүгүп келе жатат
Эркектер бийликти аялдардан күч менен тартып алган эмес, турмуш ошону шарттаган дешет.
Кийин илим менен билим алдыга кетип, адамзаттын ой жүгүртүүсү примитивдүүлүктөн алда-канча жогору өсүп, илимий негизде ойлонуп, философиялык ой жүгүртүүгө чейин жетип тургандан кийин, "а эмне үчүн аялдар эркектерден кем" деген суроо туулуп жатпайбы. Мына ушул татаал суроо акыры келип эле Жаратканга каршы чыккан идеяны алып келди деп аздап жаңылып койсок да болот. Ошол идея "гендер" деген саясатты алып келди. Бул саясат боюнча аялдар эркектерден кем эмес, андыктан алар кандай коом болбосун эркектер менен бирдей орунда турат, алар эмне иштесе, аялдар да ошону иштейт деген пайдубалы бекем түптөлбөгөн бүтүмдү алып келип олтурат. Пайдубалы түптөлбөгөн дегенибиз-аялды эркекке караганда алсыз-күчсүз кылып, жашоодо өзүнө гана тийешелүү орунун таап жараткан Жаратканга каршы келген бүтүм дегенибиз.
Ошентип, кылымдар бою аялдар эркекке караганда пассивдүү орунду ээлеп келди. Аялдар үйдүн куту болуп, бала төрөп, аны багып чоңойтуп, күйөөсүнүн тамак-ашын, кийим кечесин даярдап, көбүнчө үйдүн адамы болуп келди. Эркек болсо, сырттын адамы болду, оор жумуштарды да эркектер аткарып келди, керектүү нерселерди таап келди. Анткен менен аялдардын абалы бардык жерде эле бирдей болгон жок, кээ бир элде аялдар кандайдыр бир малай катары, күң катары, эркектен төмөн баадагы жан катары жашап келди, бул- көбүнчө мусулман элине тийешелүү дейли, ал эми Европа өлкөлөрүндө аял анчалык басынган жок. Илгери эле күйөөсүн жаткыра чапкан, болбосо үйүнөн дыркырата кууп чыкчу орустун килейген катындарын мисалдатсак далайга жетип берер…Бул көрүнүш кыргызга бат эле келип жетти, азыркы турмушту айтканым…
Аялдардан окумуштуулар, акылмандар, ойлоп табуучулар, жазуучулар ж.б. аз чыгат, анткени, алар бүлө түйшүгүнөн бошой албай ошол абалда калган дегендер да болду. Бирок, маселе түйшүктө деле эместей көрүнөт, маселе дале болсо Жараткандын өлчөп, тактап жаратканына байланыштуу көрүнөт. Жок, мен аялдарды кенедей да кемсинткеним жок, эл катары эле энем, аялым, эжем, карындашым, кызым, тайежем ж.б. бар, мен турмуштан көргөнүмдү, баамдагынымды гана айтып жатканым.
Болуптур, Американы ачкан Колумб эркек, дүйнөнү чапкан Чыңгызхан эркек, фашизмдин идеясы менен миллиондорду кырган Гитлер эркек, космоско учкан Гагарин эркек, Терешкова алтынчы болуп учкан, Айга конгон Армстронг эркек, алгачкы миллионер менен миллиардерлер эркек ж.б. аялдар басынтылып турганда чыккан дейли. А азыр, аял укугу эркек укугу менен бирдей делген учурда деле көп жагдайды карасаң аялдар дале болсо эркектин көлөкөсүндө жүрөт го. Дүйнөдөгү эки жүз ашуун мамлекеттин башчыларынын ичинен аялдар ондон ашса ашкандыр…
Туура, тээ илгери гендер саясаты ойдо жок кезде Екатерина экинчи аял болгон, бирок, ал күйөөсүнүн аркасы менен болгон да.
Азыр көп мамлекеттерде, бөтөнчө СССРдин нанын жеп калган мамлекеттерде, гендер саясаты зордук түрүндө жашап жаткандай да сезилип кетет. Айталы, ошол мамлекеттердин парламенттеринде аялдар бар, бирок, алар бийлик тарабынан киргизилгендер, мыйзам менен киргизилгендер, баланча проценти аялдар болуш керек деп.
Азыркы биздин парламентте да ошондой саясат менен келген аялдарыбыз олтурат.
Бир ирет Мидин агабыз айтып кеткен эмеспи: "Аялдар коомдо зор күч" деп. Анысы бар. Бирок, ошол аялдардын күчү бүлө очогунун башында турууга, бала төрөп тукум улоого сарпталбай, митингдердин алдында жүрүүгө, бирөөнү беттен алууга, базарда олтуруп алып элди алдоого, көчөдө эркек күтүп сойкулук кылууга, күйөөсүн, бүлөсүн таштап салып башка жактарга кетип калууга, "сүйдүм" деген чүмбөт менен негрди, арабды, америкалыкты, индусту, пакистандыкты, кореецти ээрчип, жомоктогудай турмушту самап, тутам-тутам акчаны самап кетип жатканга короп жаткан жокпу?!
Аял менен эркектин укугу да, бүлөдөгү, коомдогу орду да бирдей абалда болуш керек. Анда талаш жок. Бирок, эркек менен бирдей укукта болушубуз керек деген кээ бир аялдар аша кетип жатат, адыраңдай кетип жатат.
Акыр заман келатканынын бир белгисидир- аялдар мээлей кийип мушташып жатат, тумшукка жеп, эмчекке жеп, кимоно кийип алып көтөрүп чабышып жатат, күрөштүн башка түрлөрүндө да багалектешип жатканы, эркек көтөрө албаган салмактагы штанганы булкуп жатат, ж.б. дал ошол учурда аялзат дагы жерге талп эле дей түшөт. Аларга багышталган не бир ыйык, улуу, ыйман кууган "керемет" чениндеги сыпаттамалар өлөт! Эркек менен жакалашкан аялы бар турмуш кантип турмуш болмок?! Акыр заман дегениң ошол көрүнүштөн башталган болбосун?!
Раматылык Дооронбек Садырбаев агабыз айтып кеткен "ОБОНчу" катындардын баягы Түптөгү жүрүштөрүн көрүп да калгам. Айланайын, катындар мынчалык коркунучтуу болорун ага чейин көрө элек экенмин, биле элек экенмин. Аюудай, карышкырдай, гиенадай, чөөдөй, иттей, чочкодой болот экен… тим эле тытып жеп кетчүдөй. Анан да күлтүңдөп барып муш берип калганын айт, жакадан алып сүйрөгөнүн айт, капкара болгон колу менен беттен алганды айт, "иди на…" деп сөгүп жатканын айт ! Эми ошолор аял сыпатындабы?! Жараткан берген "белеги" эле болбосо, аял деп айтууга кантип ооз бармак! Оозунан көбүк аккан, кан аккан, сасыгы көз курчу жеткен жерге чейин кеткен кандайдыр бир Африкадагы гиеналардай болот экен! Мына ошол сорттогу катындарды абийирсиз кээ бир саясатчылар жасап алган, акчанын күчү менен ал арсыздарды курал кылып алган! Ата Мекендик согуш кезинде немистердин жазалоочу отряддары алдына абышка -кемпирлерди, аялдарды салып алып чабуулга өтчү тура. Муну айбандык деген сыпаттама менен да жеткире албассың. Жанагы ОБОНдорду алдыга салгандар да ошол баада! Алардын кылыктары өз башы менен кетсе болор эле, бирок, нечен бир мыкты аялзатына көлөкө түшүрүп жатпайбы.
Кыргыз элинин тарыхында аялзатты басмырлаган учур болгон эмес экен. Маселен, боз үйдүн бир капшыты аялзатыныкы, аялзат деген паранжы жамынып же хиджап кийген кыргыз аялы болгон эмес. Эми кийип жатышат хиджабын. Кийим менен ниетти, жүрүм-турумду оңдоого болбойт! Өзү эле оозго келип алды, айта кетейин, жанагы пакистандыктардын дамбалын кийип жүрөк айланткан молдо чалыш немелер да дамбалын чечпес болду…
Кыргыз кыздардын аталары аларды тизесине олтургузуп алып эркелетчү экен, айтканын аткарып, "кыз кишиге тийген болбойт" деп уулдарын какыс-кукус кылып турчу экен да! "Солкулдап ыйлап баратам, соолгон Жантай чал менен" дегениң коммунисттик идеянын кылганы тура. Мөөрдү алган Жантайың ошол кезде 54 эле жашта экен. Азыр элүү төрттөгү эркектер экиден же жетиден алса болот деп Марат Кайыпов үкөбүз Курманбек акесине жол ачмак болуп айтып турбады беле. Жок, мен жапжаш кыздарды алууну колдогон жокмун, коммунисттик идеянын негизинде кыргыз аялзатынын абалын өтө эле төмөн түшүрүп, бечара кылып салганын айттым.
Азыр аялзат деген аттын түпкү маанисин алып жүрүүчү Күлүйпа Кондучалова, Жаңыл Түмөнбаева, Жамал Ташыбекова, Рахат Ачылова, Майрамкан Абылкасымова, Гүлсайра Момунова, Роза Отунбаева, Роза Үчкемпирова, Дарика Жалгасынова, Гүласал Садырбаева, Асел Кодуранова, Роза Акназарова, Шахра Талипова, Каныкей Эралиева, Замира Акбагышева, Зейнеп Шакеева сыяктуу толгон аялзаттарыбыз бар.
Турмуш чындыгы көзгө сайып көрсөтүп турат- бу жашоонун негизин аялзат түзөт, алар түркүн жаман иштерден сактаган түркүгүбүз, эң негизгиси -адамзат тукумун улачуулар! Мына ошондой баада турган аялзатын бузуп жаткандар чыкканын трагедия кылып жатпайбызбы!

Баратбай Аракеев





кыргыз тилиндеги гезит "Учур"





??.??