mainkaptal

Пользовательский поиск
Гүлсарат - болгон ат
"Самое прекрасное слово, которое хотел бы сказать
тебе, то - которое еңе не сказано"
Хикмет Назым


Ч.Айтматов жөнүндө айтылчу сөздөр али айтыла элек…
Менин байлыгым да, бакытым да, мекеним да - Шекер. Шекердей айылда төрөлгөнүмө тагдырыма ыраазымын. Шекер - жер эне. Элинин бешенесине Ч.Айтматовдой уулун берди. Кандай касиеттүү жер!
Азиянын башында жапондордун Фудзиямасы бар болсо, Европанын этегинде армяндардын Арараты бар. Орто Азиянын чок ортосунда хан Манастын кош чокусу турат. Чыкенин ушул жерде төрөлүшү, Теңири Манастын ыйык чокусунун кудурети болуп жүрбөсүн!
***
1975-жылдын декабрь айы. Кар калың түштү. Кышкы ченде өзүнүн өкүмүн толук сүрүп турган кез. Досалы аксакал кайтыш болду. Досалынын зайыбы, Карагыз апа Чыкеңин жакын эжеси, алардын жалгыз баласы Жанарбек.
Чыкеңин атасы эл душманы аталып, каар замандын запкысында калган Төрөкулдун үй-бүлөсү Москвадан Кыргызстанга келишип, ушул Досалынын жездеси Чыңгыздарды кабагым-кашым дебей кабыл алат. "Жаман атадан жакшы жезде" деген кеп ушундайдан калса керек. Көп узабай согуш чыгат.
Чыкең, Ильгиз, Жанарбек үчөөнүн балалык күндөрү да, балакатка жеткен күндөрү да ушул үйдөн башталат.
Жапаш аке Токтогул агай менен мени чакырып алды. Жапаш аке менен мен бөлө, тууган болуп кетем. Токтогул агай тууганы болот. Токтогул Чыкеңин жакын жээн күйөөсү. Өмүр бою мектепте мугалим болуп иштеди. Ал агайдын балдарды тарбиялоодо девизи - "Адам болгула! Ыйманыңарды жебегиле!" болчу. Ушул сөздөрүн кайра-кайра кайталоодон тажачу эмес. Балдарын Москва, Алматыдан окутту. Алар да ата насаатын угушуп, балдары эстүү чыгышты. Айрыкча, көп жылдан бери мамлекеттик кызматтарда иштеп жүргөн баласы - Замир Мамбеткулов: ала жипти аттабаган, туура сүйлөп, түз жүргөн, иш десе ичкен ашын жерге койгон, элине адал эмгек, ак ниет кызмат кылган жигит болду.
- Токтогул, сен Кененбай экөөңөр эртең менен эрте Грозный айылына барып, (азыр Аманбаев) Чыңгызга телефон чалгыла, атама айтып, кабар бергиле,-деди. Ал убакта Шекер айылы боюнча байланыш түйүнүндө эле телефон бар, ал да кеч ачылат.
Таңга маал Токтогул агай экөөбүз Грозныйда сельпонун башкармасы Осмоналиев Талиптин үйүнө келип, Чыкеңкине телефон чалдык. Телефонду Чыкеңин жубайы Керез таажеңе алды. Болгон ишти кабарладык.
Керез таяжеңе катуу кейип калды.
- Кокуй, каран күн! Чыңгыздын үйдө жогун карабайсыңарбы?! Ал Москвада Чыңгыз жездесин жанындай жакшы көрчү эле. Эми канттим?! Мен азыр Илгизге айтып, Тургунбай менен байланышам. (Тургунбай Казакпаев "Россия" колхозунун башкармасы, Шекер айылы ал убакта №4 бригада болуучу). Силер да Тургунбайга баргыла, кем-карчысы болсо, акылдашып көрөсүңөр. Мен бүгүн Шекерге барып калам. Бир түрмөк (рулон) тукаба ала барам, айтып койгула.
Токтогул агай экөөбүз Т.Казакпаевдин үйүнө эшик кагып кирип бардык. Аялы тосуп алды. Башкарма өзү телефондо кимдир бирөө менен сүйлөшүп жаткан экен, бизди көрө сала, - Чыке, жакшы болбодубу, мына Токтогулдар да келип калды. - Телефонду Токтогулга берейинби? - деп, колун Токтогул агайга жаңсап калды.
- Токтогул, менин алыс жакта жүргөнүмдү карабайсыңбы?! Жездеме бир ууч топурак салып, акыркы сапарына узатууга катышсам жакшы болот эле. Барганга жетише албай калдым. Колхозго эмгеги сиңген, айыл ортосунда кадыр-баркы жогору адам эле. Кайран жездем көл эле. Тургунбай менен акылдашып койдук. Токтогул, Жапарбекке айт, жакшылап узаткыла! - деди Чыкең.
Ошол эле күнү кечке жуук Керез таяжеңе батага келип калды. Түн бир оокум болгондо, бир аз эс алууга жат-жатка келдик. Эл көп, Жапарбек акенин үйү тардык кылды. Керез таяжеңеге ылайыктуу үй караштырып калышты. Мен: - Керез таяжеңем биздин үйгө эс алсын? - дедим. Макул болушту. Биздин үй акеникинен үч жүз метрдей алыс турат.
Менин келинчегим төркү бөлмөгө, кроватка төшөк салып берди. Ал убакта диван кайда. Биз кайра Жапаш акеникине каралашканы кетип калдык. Мен өзүмчө ичимен кудуңдап, Чыкемин жубайы үйгө түнөгөнүнө сүйүнүп жүрөм.
Эртең менен эрте келип эшикти ачсам, Керез таяжеңемин көзү-башы шишип, кабагы салыңкы.
- Кененбай, сен мени бүгүн Досалы жездем менен кошо көмөйүн дедиң беле?!
Жүрөгүм шуу дей түштү. Эмне кылаарымды билбей, нес болуп туруп калдым.
- Тамың холодильник го?!
Көрсө, от жагылбаган төркү бөлмөгө келинчегим төшөк салып жатып, өңчөй сый деген шайы, атлас, тукаба жууркандарынан калыңдап салган экен; кышы менен от жагылбаган бөлмөнүн муздак дубалдары менен шуудураган жаңы жууркан төшөктөрдүн муздагынан Керез таяжеңем түнү менен үшүп чыгыптыр.
Келинчегим экөөбүз шашып жүрүп, тамдын муздагы оюбузга да келбептир. Шылкыйып жер карап туруп бердим.
Чыкенин "Түнкү сугат" деген аңгемесиндеги "Дос алдында уят болгондон, душман колунан өлгөн артык" - деген сөзү эсиме түштү.
***
1978-жыл, Чыкеңин элүү жылдык юбилейин өткөзөбүз деп, жабыла кам көрө башташты. Фрунзеден атайын усталар келишип, бир жагынан маданий үйдү оңдоп жатышса, бир жагынан Шекерге келчү чоң жолго: кум, шагыл таштарды ташышып, бир жагынан тапташып, бир жагынан даяр болгон жерлерине асфальт төшөп жатышты.
Айыл ичине көчөмө-көчө шагыл төшөшүп, тегиздешти. Казак Республикасынан Чымкент облусунан келген техникалар: грейдер, эксковатор, КаМаздардын нары-бери жүргөндөгү үндөрү абаны жарып, кудум алтын кенинде иштеп жаткандай крүнөт.
Өмүр бою өйдөңкү кызматтарда иштеп жүргөн, Кайнар айылынан (Кайнар Шекерден он беш чакырымдай алыс, казак менен чектеш турат). Анашбек деген тың жигит бар эле; нары-бери кумурсканын кыймылындай кайнаган ишти көрүп туруп:
- Аттиң ай! Эмне үчүн Чыкең биздин айылда төрөлүп калган жок?! - деди.
Кабыргам кайыша түштү.
- Эмне үчүн сиз Шекерде төрөлгөн жоксуз?...
***
Сатар Касмалиев:
1953-54-жылдар. Айыл чарба институтунда Чыңгыз зоотехник, мен ветеринар бөлүмүндө окуйбуз. Зоотехниктин окуусу төрт, ветеринардыкы беш жыл болуучу.
Чыңгыз студент кезинде эле, арабыздагы балдардан бөлөкчө: жүргөн-турганы чоң кишилердей, оор салмактуу, көп сүйлөбөгөн, бир мүнөз, бош убактысын көбүнчө китеп окуу менен алектенчү. Китепканадан орусча, кыргызча калың-калың китептерди алып келип, түн бир оокумга чейин окуур эле. Кээде дубал газетага жазгандары чыгып турчу. Биз ага анча деле маани берчү эмеспиз.
Чынгыз Айыл чарба институту боюнча профсоюз уюмунун төрагасы, жакшы окуп сталиндик стипендиант болуучу.
Бир күнү Чыңгыз мени чакырып алып:
- Сатар, сен профсоюз уюмунан акчалай жардам сурап, арыз жаз. Калганын комиссиянын мүчөлөрү менен чечебиз, - деди.
Ошентип, Чыңгыздын жардамы менен 380 рубль алдым. Ал убакта мен үчүн көп акча эле. Акчаны алып: - Чыңгыз, рахмат сага! Эми, эмне кылалы? - дедим.
- Кой, өзүңдүн керегиңе жарат. Мен силердин турмуш шартыңарды жакшы билем. Атаң Касымбай он эки баланы багып өстүрүп, тарбиялап, кыйналса да сени окутуп жатат. Ал киши арабча, кыргызча окуй билген билимдүү киши. Менин колуман келген жардамым ушул - деди.
Шыр эле дүкөнгө барып, жетимиш тыйынга байпак алдым. Чыга бериште мени курсташтарым: Абдрай Каниметов, Арстанбек Дүйшеев, Кадыракун Базарбаевдер атайын күтүп турушкан экен:
- Сатар, жуубайсыңбы? - дешип тамашалап калышты. Жетимиш тыйындык байпакты жыйырма сегиз рублге пиво алып берип "жуугам".
Гүлсараттын болгону чындык. Аны Эсеналиев Сеит деген башкарма согуш мезгилинде минип жүрчү. Ал ат болгондо да, мүчөсү келишкен кандай сонун ат болучу. Анын жүндөрү күндүн нуруна чагылышып, алтын сымал жылтылдап, ар түстө кубулуп турар эле. Кыргыздар "суудай жорго" деп коюшат го, жорголугу жорго, ченде жок күлүк ат эле. Жумуш шартына байланыштуу, анда-санда Чыңгыздын да минип жүргөнүн көрүп калчубуз.
Чыңгыз сельсоветте иштеп турганда, асма сумкасын жамбашынан ылдый салаңдата асып алып, Гүлсараттын үстүндө бара жатканда; ат бастырганы кудум чоң кишилердей болуп көрүнсө, бир жагы мен да Чыңгыздай болсом экен деп ич күйдүлүк кылчубуз.
***
Ата-Бейит. Мындан 3 жыл мурда, калың кыргыз эли Чыкеңин кара жердин койнуна кыйбай, жүрөктөрү канап турган кези эле.
Мураталы ажы кудайдын куранын айтып, жамы журт бешене сылай, алакан жайышып бата кылышкан соң, эл Ата-Бейиттен төмөн чууруп түшө башташты.
Менин жанымда Замир Мамбеткулов менен Камчыбек Айелдиевдер бар эле. Алар да орундарынан обдула баштаганда:
- Отура тургула! - деп этектен акырын тартып койдум. Алар мага суроолуу карап калышты. Эл узай түшкөндө:
- Эми жүргүлө! - деп, ээндеп калган бейитке экөөнү ээрчитип жөнөдүм.
Чыкемдин мүрзөсүнөн он чакты метр аралыкта падышаларга тигилген ак чатырдын астында жыйырма чакты орундук турган эле. Экөөнү эки жагыма олтургузуп, өзүм К.Бакиев олтурган орундукка олтурдум да:
- Замир, сенин чоң атаң Мамбеткул аксакалдын салган деми сакайткан чоң молдо эле. Чыкеңдин арбагына куранды сен айт. Төрөкул уулу Чыңгыз, - деп айт дедим.
Бул куран, Мураталы ажыдан кийин Чыкеңе окулган биринчи куран эле…
Кененбай Мырзанаев
Кара-Буура району,
Шекер айылы.







кыргыз тилиндеги гезит "Форум" меню
Чакан бизнес кеңештер
Чүчбара өндүрүү ишкерчилиги
Глазирленген быштакчаларды (сырок) өндүрүү ишкерчилиги
Карапа өнөрканасын кантип ачуу керек жана андан кантип акча тапса болот?
Балмуздак өндүрүү боюнча ишкериликти ачуу
Үйлөнүү үлпөт тойлорун жана ар кандай майрамдарды аба шарлары менен кооздоо
Дүкөнчө, соода чатырчасын же күркөнү кантип ачуу керек?
Желим бөтөлкөлөрдү кайра иштетүү бизнеси
Кагаздарды кайра иштетүү бизнеси
Өзүңдүн маршруткаң, же Маршруттук такси бизнес үчүн
Кондитердик цехти кантип ачып киреше тапса болот?
Нан бышыргыч жай ачып кантип киреше тапса болот?
Курулуш цемент кирпичтерин өндүрүү боюнча бизнес
Азык-түлүк өндүрүшүндө жана коомдук тамактануу жайларындагы 5 бизнес- идеясы
Дизайнердик жашылчалар жана эт азыктары
Энергетикалык эмес суусундуктар
Аялдардын үйдөн сырт жасоочу бизнестерине идея
Үлпөт көйнөгүн тигүү ательеси, же аны ижарага берүү
Майга бышырылган тоголок токочтордун (пончик) өндүрүшүн кантип ачып, акча тапса болот?
Хот-дог сатуу бизнесин кантип ачуу керек?
Кездемелер дүкөнүн кантип ачып жана акча табуу керек?
Миллионго багытталган бизнес идеясын кантип ойлоп тапса болот?
Бизнести уюштуруу ыкмасы
Жыгач коттеждерди куруу перспективасы - чакан бизнестин идеясы
Каркас-модулдук технология:
Курулуш шаймандарын жана техникаларын ижарага берүү бизнеси
Кечки көйнөктөрдү жана карнавал костюмдарын ижарага берүү бизнеси
Мончо бизнеси: сауна жана мончолорду куру
Бүйүндү (рак) үй шартында өстүрүп, көбөйтүү менен бизнес ачуу
Жеке автотранспорттук компания бизнес катары
Салтанат-тойлорду уюштуруу бизнеси
Андан ары - азык-түлүк сатып алуу
Жеке кичи- майжувазды кантип ачууга болот?
Автокинотеатрды кантип ачуу керек: ачык асман алдындагы тасма
Жаңы Жылга тирүү балатыларды сатуу боюнча бизнес
Сыра бар-ресторанды кантип ачуу керек?
Мейманкана бизнеси, же кичи мейманканы кантип ачуу керек?
Акы төлөнчү балык уулоону уюштуру бизнеси
Дүйнөдөгү эң бир кирешелүү бизнес идеялар
Курал-жарак сатуучу дүкөндү кантип ачуу керек?
Жыл бою кулпунай өстүрүү бизнеси
Козу карын бизнеси: шампиньон козу карындарын өстүрүү
Жеке фотостудияны кантип ачуу керек?
Үйлөмө аттракциондордогу бизнес (батут)
Бала бакчаны кантип ачуу керек? (Кичи бакча)
Балдар кийиминин жана товарларынын дүкөнүн кантип ачуу керек?
Жалбырактарды чогултууну кантип бизнеске айландырса болот?
Оригиналдуу курулуш материалдарын өндүрүү боюнча бизнес
Курулуштардагы кошумча элементтерди өндүрүү бизнеси
Үй шартында жасалган тирүү квасты өндүрүү бизнеси
Даараткана кагазын жана кагаз аарчыгычтарды өндүрүү бизнеси
Эт бизнесин уюштуруу
Кичи бизнестин идеясы: суу аттракциондорун ижарага берүү
Мектеп окуучлуары жана студенттер үчүн портал
Заманбап гаджеттерди чакан колдонмо тескөө жана тейлөө - өркүндөгөндөрдүн бизнеси
Кум шоусу бизнес катары, кум аниматорлору канча акча табышат?
Чыгыш кошулмаларын жана даамдарын сатуу бизнеси
Кызыктуу жана оригиналдуу бизнес идеялар
Компьютердик сервисти кантип ачуу керек?
Тату салонун кантип ачып, акча табуу керек?
Окуу борборун кантип ачып, акча табу керек?
Батирлердин ичин оңдоо боюнча кичи бизнес
Дөңгөлөктүн үстүндөгү блинчик -кафесинякантип ачуу керек
Парфюм- косметикалык дүкөндү кантип ачуу керек?
Аттракциондор паркын ачуу ири бизнестин катарында
Уй этин өндүрүү боюнча бизнести кантип ачуу керек?
Жарнамалоо долбоорундагы бизнес
Чай бизнесинин өзгөчөлүгү
Жүргүнчүлөрдү ташуу тармагындагы өзгөчөлөнгөн 5 бизнес идея
Ченеми жок такси кызматы
Агробзнес чөйрөсүндөгү жети өндүрүштүн идеясы
Убакыт менен текшерилген бизнес- стартап- зоодүкөн ачуу
Дизайн, мектеп университеттин белгиси кадалган кийимдерди жасалгаларды сатуу
Сапаттуу шпаргалка жасоо бизнеси
Яндекс.Метрика