presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар



  Обу жоктонсоң, оңкодон сайыласың!…

Бизди үйрөткөндөн
кетесиңби!
Өз арбайын согуп жашаган дили каралар, көр оокаттын кулдары-плюшкиндер билген жери жок, өлкөсүнүн тагдырына күйгөн акдил патриоттор билип атат - кыргыз эли улут катары жоголуунун жолунда шыр кетип баратат сыяктуу. Муну мен оюмдан чыгарсам сонун болбойт беле, тилекке каршы, турмуш реалийи ушул бүтүмдү айттырып жатпайбы.

Баналдык чындык болуп турат - тилибиз кирди-чыкты сөздөргө гана жарап калды; кыргызды кыргыз кылган салт-санаалар кейпинен кетти, биринчи иретте улууну сыйлап, кичүүдөн ийменүү, топук кылып, тобо келтирүү; кыргыз элинин кыздары, жигиттери чет жерге кетип, ошол жердин атуулдугун алып жатат; кыздар көрүнгөнгө сатылып жатат; ажырашуулар аябай көбөйдү; балалуу болгусу келгендер да азайды, болсо бир-эки гана балалуу болгусу келет; жеринин ыйыктыгын, бүтүндүгүн ойлогон жетекчи жок; жаманбы, жакшыбы мусулман динин тутуп келген элдин кийинки муундары түрдүү динге кирип жатат, бул деген элдин ажырымы, кези келгенде граждандык согушка алып келчү жол; жетекчилерибиздин болумсуздугунун айынан (аз жерден "айбандыгынын айынан" деп айтып сала жаздадым, кудай бир сактады эй!) башка улуттарга, мамлекеттерге кор болуп турабыз, баары бар болуп туруп, баарын билип туруп кор болуп жатабыз! Ким эле кааласа баткак буту менен төрүбүзгө чыгып алып, төбөбүзгө чай кайнатат. Жогорудагылардын фонунда коррупция, кылмыштуулук, экономикалык кризис дегендери чыйт түкүрүм маселе болуп көрүнүп жатпайбы…Эң коркунучтуу да, жийиркеничтүү да көрүнүш шаарда өскөн кыргыз балдар эне тилинде-кыргызча сүйлөгөндөн уялышат экен. Бул трагедия! Алардын убал-сообу ата-энеси менен мамлекет жетекчилигинде!
Бир ирет КТРКнын "эмесинде" бир кыз көрсөтүү алып барып жатат, бир англичанды чакырып алыптыр котормочусу менен. Тиги англичан бүлөнү кантип күтүү керек, баланы кандай тарбиялоо керектигин айтып жатат. Алып баруучу кыз аябай берилип уккан болот, суроо берген болот, шоруң кургур… Англичан болсо бүтүндөй кыргызга бүлө күтүү менен балдарды тарбиялоонун жолун үйрөтүп жатат… кетеби ошондон. Ошол англичаның никеге туруп катын алды бекен, балалуу болуп, бала жытын искеди бекен?! Анын айтканы менен тарбиялаган бала, бала эмес эле "балээ" болчудай. Эй, "токто, паровоз", ар улутта менталитет дегени болот. Аны эл аралык кыла албайсың, интеграциялай албайсың, анткен күндө ойрону чыгат! Биздин аны менен ишибиз жок, айткандарын жанагы алып баруучу кыздай болуп аңырайып угушубуз керек экен.
Эй, шоркелдейлер, чала сабаттар, намыссыздар, бала күтүү менен бала тарбиялоону чындап эле билгиңер келсе, биздин айылга-Жон-Булакка келгиле, ончакты баланы тарбиялаган апалар бар, абышкасы менен алтымыш, жетимиш жыл жашаган энелер бар, алар билбеген балээ жок, сөздүн жакшы маанисинде. Андай апалар, энелер кыргыздын ар айылында сансыз. Ошолордон үйрөнүшүбүз керек. А жанагы англичандан болсо бүлөнү кантип ыдыратуу керек, кантип никесиз жашоо керек, бойдон кантип алдыруу керек же бойго бүткөзбөө керек, баланы кантип "балээ" кылып тарбиялоо керек, кары-жашына карабай чогуу-чаран кантип үйүгүшүү керек, эркек эркекти, катын катынды кантип алуу керек… ошолорду үйрөнсө болот. Биздин бүлөлөрдү бузуп жаткан да ушулар-евроидеялар, Америка жосундар! Ыйык салт-санаабызга кедергисин тийгизип жаткан да ушул чет элдиктер! Алардын алымсыз идеясын акчага алданган өзүбүздүн эле акча үчүн ата-бабасынын арбагын эле сатып койчу кээ бир ач көз жигиттер менен бульдозердей катындар таратып жатат.
Ушу бүгүнкү күнү биздин кенедей мамлекетте Америкасы менен Европасынан келген сансыз коомдук уюмдар, чалындын адамдары бар өз идеясын тартуулаган, тараткан, негизги маселе ушунда… Анан бизге баарын, баарын үйрөткөн болот, жардам берген болот. Аларды ээрчиген кыргыздын күлтүңдөгөн аялдары, адыраңдаган кыздары жүрөт, жалаң гана карандай акча көздөп. Мына ошолор жанагы тили бурууну ээрчитип алып кыргызга баарын үйрөтөт экен: картөшкө айдаганды, буудай сепкенди, карагай тиккенди, сууну бурганды, суранып ак урганды… Баарына мейли эле, бизге мал бакканды да үйрөтүп жатпайбы. Э кокуй наалаты, кыргыз дегениң кимге болбосун үйрөтпөйбү малды кандай бакканды, койго кочкорду кантип секирткенди, керек болсо өзү секирип ийбейби… пардон, пардон, жан күйгөндөн айтылып кетет экен, жанагы жасалма уруктандырууну ушинтип айтып алып атпаймынбы.
Кыргыз деген индеец эмес, абориген эмес, тээ Амазонканын жээгиндеги жунглиде жашаган жапайы адамдар да эмес. Дүйнөдөгү эң сезимтал, боорукер, көрөгөч, жан-дили таптаза, адамдык менен наадандыктын ажырымын билген, наадандыкка барбаган жана да тириликти мыкты кылган эл, түбү. Жанагы самсыган тили буруулар бизден үйрөнсүн, баарын, баарын… эң биринчи иретте заара кылгандан кийин кол жууганды…
Деле биздин айкөлдүгүбүзгө не бересиң, ошол тили буруу кыргызча элдир-селдир эки ооз сөз айтса баса калып өпкөбүз бар, жаныбызды түгөлү менен берип салгыбыз бар. Бу да жаман адат болуп турат.
Мал бакканды, жаратылышка камкор мамиле жасаганды, тамак-ашты ыйык тутканды, "нан урсун!" деген бекер чыккан бекен, мал-жанды жанындай көргөндү… анан, эң негизгиси - бүлөнү кандай күтүп, баланы кандай тарбиялаганды кыргыздан үйрөнсүн, жанагы самсып келген чет элдиктер!
Кыргыз дегениң эч качан аялзатын кор кылган эмес. Бир боз үйдө жашап, бир капшытын аялдар ээлеген. Кыргыздын ургаачысы паранжы жамынган эмес, гаремде да жашабаган, "жаңылып койсо" таш бараңга алынбаган. Эне-атасы "кызга тийчү эмес" деп уулдарын какыс-кукус кылып турганычы… Бүгүн эле жанагы гендер деген саясат чыгып, анысы аша кетип оң турган ишти оңкосунан сайып жатат, "бүтүндүү" эркекке "мулуңдай" секирген ары жок ургаачыларды ошол саясат жаратып жатат. Жүрөт го маралдай керилген кыргыз аялдары гендер-пендери жок эле, жан-дүйнөсү керемет, назик, бүлөсүнүн куту болуп, жаркыраган чырагы болуп, нечендеген орчун иш аткарып!
Каныкей, Айчүрөк, Кыз Сайкал, Чыйырды, Айканыш, Кенжекан, Акылкарачач, Жаңыл Мырза сыяктуулар бекеринен аңыз болуп айтылып келеби. Ооба, балким, чогултулган типтүү образ болушу мүмкүн. Кандай болгон күндө да кыргыз аялдарынын улуулугун, сулуулугун, кереметтигин, назиктигин, актыгын… даңазалап жатпайбы!
Кой эй, англичаным менен немисим… жана башка тили буруу-каапырлар, силер билгенди биз - кыргыздар бир жерде отуруп билебиз. Андыктан бизге бирдеме үйрөтөбүз дегенден мурун эмнени үйрөтүш керек, чечмелеп алып келсеңер, же аныңарды тим эле коюп, керемет жерибизге суктанып кеткиле, меймандостугубузду көрүп кеткиле, анан да билип койгула, биздин салт-санаа бүтүндөй дүйнөнү суктандырып турат!
Силер, ошо тили буруулар, адамзат жашоосунун мыкты салттарын, классикалык үлгүлөрүн, жана да адамдык эмне экенин жакшы билбейсиңер, кыргыздан үйрөнө жүргүлө. Билбегенди үйрөнгөндүн уяты болбойт! Ал эми аларды силерге Сорбонна менен Кембрижди бүтпөгөн бир кемпир менен бир чалыбыз эле үйрөтүп таштайт, эч кандай изилдөө институттары менен уюм-суюмдардын кереги жок.
Мобуну да айтып коеюн: Байронуңду, Шиллериңди, Гейне менен Гетеңди, Шекспир менен Бальзагыңды, Сервантес менен Дюмаңды, Маркесиң менен Хемингуэйиңди… дегеле бар классиктериңди жыйып келчи, биздин Саякбай менен Чыңгызыбыздын бучкагына тең келер бекен?! Дайныңар менен болсоңор!
Жогорудагы күйгөндөрдүн баарын үйдө жатып алып айтып, дайны жок ойлоно бербей ар-ар кимибиз аракет кылышыбыз керек, ооз менен айтканга кол тийгизиш керек, өкмөт көңүл бурбай жатат деп баарын эле ага жүктөп салган да жөнсүз, ар кимибиз ал иште өкмөт болушубуз керек… ошондой эмеспи. Аны менен бирге мамлекет башындагылар деле келесоо эмес, байлыгына дындыя тоюп бүткөндөн кийин элинин тагдырын деле эстээр, кудай уруппу?!
Ушинтем да анан улут катары жоголуп бараткан жолду эстейм… Аттиң!

РЕДАКЦИЯДАН: Бул макала өткөн бийлик тушунда жарыяланган эле. Кечээ бүтүндөй кыргыздын кыжырын келтирген Кильюнен дегендин комиссиясынын жыйынтыгынан кийин бул макаладагы кээ бир ойлор дайыма окурмандарыбыздын дилинде жүрүшү керектир дедик.
Өз төрүбүз өзүбүздүкү болсун!


Баратбай
АРАКЕЕВ,
саясий
баяндамачы




кыргыз тилиндеги гезит "Форум"





??.??