2008-жыл - Чыңгыз Айтматов жылы

Абдылдажан Акматалиев
Аалам атын Айтматовго беришип...
Союз тарап, тема бүтүп жабылып* ,
Жүргөн кезде Баку шаарын сагынып.
Жыйырма жылдай өтүп кетип арадан -
Бир азери* * кирип келди шашылып.

Өкүндүк биз таанышканга кеч келип,
Өкүндүк биз Айтматовду эскерип.
Жан дүйнөдөн урматтаган Адамга, -
Биз чечиштик: "коёлу деп эстелик".

Иисус өңдүү Айтматов да тирилсе,
Жан дилинен түрк дүйнөсү бириксе.
Ар-намысты алга коюп максаттап, -
Кол кармаштык, бекемирээк жигитче.

Эс алууга бир мүнөт да болбоду* **,
Ишибизди Кудай жалгап оңдоду.
Ак булуттай каалгып келип төбөдө, -
Айтматовдун Арбагы да колдоду.

Ырлар чыкты* *** шуру сымал тизилген,
Акындардын Жан дүйнөсү эзилген.
Сүрөттөр бар* **** - жандуу тартып чегилген, -
Айтматовдун өзү Тирүү сезилген.

Президенттер көңүл айткан сөздөр бар,
Айтматовго жакын болгон өздөр бар.
Кайгы басып, Жан дүйнөдө сел каптап, -
Көчөлөрдө жашын төккөн көздөр бар.

Сүрөтүн да карап турсаң сүйлөшөт,
Байкоо салсаң - нурун чачып, үндөшөт.
Башкалардын Жан дүйнөсүн билбеймин, -
А меники - көргөн сайын күндө өчөт.

Сиз кеттиңиз Ааламына Манастын,
Сыйрып алып Элибиздин жаратын.
"Не болот?" - деп ойлоп дагы койбодук, -
Кайрып алса - Рух атасы канатын.

Сиз жок күндөр өтүп жатат акырын,
Сиздин Өлүм табышмактуу, жашыруун.
Өмүрдүн да барктуулугун бир билип, -
Ар бир Адам өлчөп алды тагдырын.

Сиздин Өлүм керек беле бирөөгө,
Кудай акы баткан бекен күнөөгө.
Бир күн ичи кеткениңиз жок болуп* , -
Шектендирет көп нерсени сүйлөөгө.

Жан дүйнөбүз кайгы, муңга багынды,
Жан дүйнөбүз Сизди абдан сагынды.
Май айы эле коштошкон күн акыры, -
Элесиңиз бир сүрөттө чагылды.

Жан дүйнөңүз Ала-Тоодой Бийиктик,
Манасты биз Сиз менен бир "Тирилттик".
Манас, Кыргыз, Чыңгыз - ураан чакырып, -
Дүйнө элин таң калтырып ийилттик.

Сөзүңүздөн Аалам сезем Кенендик,
Көзүңүздөн Көлдү көрөм Тереңдик.
Баш катырган үмүтү жок заманда, -
Каптап барат алай-дүлөй, кереңдик.

Салам, Баку, карт тарыхты көп көргөн,
Физулини, Низамини өткөргөн,
Өз баласын алаканга салгансып, -
Айтматовду бөпөлөгөн, көтөргөн.

Салам, Баку, Айтматовду Туу кылган,
Түрк дүйнөсү - Өз мекени туюлган.
Дыйкан болуп Саманчынын жолунда
Жер шарынын асманында жуурулган.

Сиз жок эми келдим Баку шаарына,
Нусирет да алып алган жанына.
"Кана Айтматов, неге кайра келбеди", -
Хасар* деңиз суроо коёт алдыма.

"Жооп бергин" - деп толкун урат бетиме,
Баш көтөрбөй турам Хасар жээгинде.
"Айтматовду тирилтчи" - деп суранам, -
Алтын балык миң мертебе кеминде.

Хасар деңиз Айкөлдүгү Сизге окшоп,
Толкундары сылап өтөт бир токтоп.
Туруптурсуз, ой чөктүрүп, ой топтоп, -
Табият да ыйлап турат Сиз жоктоп.

Заман менен кадамдаштык, жарыштык,
Мүрөк суусун таппай коюп, алыштык.
Айтматовду жөн жок жерден алдырып, -
Эх, дүйнө ай, кайда кеткен калыстык.

Бул сөздөрдү көңүлүм жок жазууга,
Бирге келсек болбойт беле Бакуга.
Күмүш түстүү чачтарыңыз таралып, -
Окшоп кетет асмандагы Аккууга.

Сыдырым жел, баары тыптынч, айлана,
Айланчыктап жүрөсүзбү байлана.
Болот* * ага, Гафар* ** досум жанымда, -
"Өлүм" сөздү тике айтпай каймана.

Ысмайыл* *** да, Низами* **** да эң кымбат,
Меймандостук көрсөтүшөт сый сыйлап.
Өзүңүзгө тааныш болуп жатабы, -
Али кызы* ***** обон созот, ыр ырдап.

Өзүңүздү дайым сезем биз менен,
Издеп келем, Өмүрүмдү бүт берем.
Жан дүйнөмдөн касиеттүү үн чыккан, -
Чакыргансып Баку шаарга "кел" деген.

Сиздин Элес көпчүлүктө калыптыр,
Сизди окуп Үмүттөрү жаныптыр.
Бир сөз айтты алар мага ынанган, -
"Айтматовду билбөө деги айыптыр".

Эсиңизден, балким Баку кетелек,
Бийлегенсиз кичик балдар жетелеп.
Президенти Алиеви* баш болуп, -
Баштап ийген мааракени эртелеп.
Алиевге Сиз да абдан жакканда,
Рух атасын Өзүңүздөн тапканда.
Азери эли кол чаап турган дүңгүрөп, -
Орден "Достук" төшүңүзгө такканда.

Түрк дүйнөсү атыңызга жөлөнгөн,
Калк-калайык кубанычка бөлөнгөн.
Кандай Сыймык, кандай Урмат биз билсек, -
Манас жерде, Кыргыз элде төрөлгөн.

Рамиз ага* * - Адамдыгы көрүнөт,
Чын дилинен көңүл айтып өкүнөт.
Убагында Айтматов да кыдырган, -
Кооз жерлерге баруубузду өтүнөт.

Баку шаары - Бакыт шаары бүт жанга,
Баа берипсиз Гейдар* ** менен Ильхамга.
Сиз баскан Из - Баку шаарда биз бастык, -
Гүлдөр койдук, таазим кылдык Инсанга* ***.

Азерилер Айтматовду сүйүшөт,
Өлүмүнө Арман кылып күйүшөт.
Басканын да, турганын да бардыгын, -
Легендага айландырып жүрүшөт.

Саламдашып, кучагыма кулашат,
Азерилер Жакшы сөздү улашат.
Нусирет дос, Жан дүйнөмдө кыйналам, -
"Чыңгызыбыз кана" дешип, сурашат.

Сизди издейбиз асмандагы Жылдыздан,
Күткөнүбүз Күн сыяктуу Чыгыштан.
Кандай Бакыт, кандай Кадыр биз билсек, -
Чыгаан Уулу чыккан үчүн Кыргыздан.

Айла барбы, Өлүм менен келишип,
Аргасыздан Ар-намыстан жеңишип.
Талаш-тартып алигиче биз жүрсөк, -
Казак эли Аалам атын* беришип.

Жалган айтып, кур сөз менен "тебишип",
Кээ бирөөлөр калптан эле кейишип.
Чындап келсе бир сөзүнө татыбай, -
Жүрөт басып Айтматовду жеришип.

"Досторуңуз" ичтеринен табалап,
Чыга келди - тирилишип, жабалап.
Карап турсаң - көралбастык, кыянат, -
Мүнөздөрү ит сыяктуу кабанаак.

Өздөрүн бир "гений" өңдүү ойлошуп,
Бирин-бири "кыйынсың" деп колдошуп.
Тилдеринде уудан башка нерсе жок, -
Жылып жүрөт жыландарча сойлошуп.

Убагында Жакшылыкты кылгансыз,
Алтын баалуу убакытты кыйгансыз.
Маңкурт өңдүү эстен кетип, унутуп, -
Алар болсо - эки жүздүү, ыймансыз.

Өздөрүнчө душман санап, эсептеп,
Кекейишет, мактанышып жер тебет.
Айтматовдон бөтөн болсо карабай, -
Танка сымал небак салмак тепселеп.

Кана айтчы, кимге кылды жамандык,
Ойлодубу арамзалык, арамдык.
Аткарды го Адамзаттын элчисин, -
Акыйкаттык сөзүн айтып жарандык.

Чындык Сөздү айткым келди чыркырап,
Жүргөндөргө көлөкөдөй кылтылдап,
Тирүү кезде Айтматовго жылтылдап, -
Эми болсо башкаларга лыпылдап.

Салыштырам кыргыз менен башка элди,
Кимиси бар - Айтматовго тең келди.
Өзүбүздү өзүбүз да барктабай, -
Урмат-сыйды бөтөн жерлер көп берди.
Айтматовдун идеясы Ынтымак,
Турандарды биригүүгө чакырат.
Толкундардан Сизди жана көргөнсүп, -
Эхтибар* дос көл жээгине шаштырат.

Жан дүйнөбүз чыдамы жок толкундап,
Сизди күтүп чыккан өңдүү утурлап,
Толкун улам шарпылдаса шыбырап, -
Айтматовдун каткырыгы угулат.

Рух дүйнөсү калган өңдүү бүт кулап,
Толкун келет аскаларга ургулап.
Салам айтып Өзүңүздөн биздерге, -
Алга карай Ак булуттар умтулат.

Жанымда Сиз жүргөнсүйсүз, караймын,
Көрбөгөн күн, өткөн күндү санаймын.
Түшүмөн да көптөн бери жолукпай, -
Айта албадым Жан дүйнөнүн Арманын.

Балким, Сизде Арман деле болгондур,
Сырлар айтпай, ичиңизге толгондур.
Кээде көрсөм капаланып калчусуз, -
Пастыгына пенделердин тоңгондур.

Көңүлүңүз чөксө дагы сездирбей,
Ачууңузду жан адамга билдирбей.
Айкөлүңүз жеңип турчу баарынан, -
Душмандардын бирөөсүн да жектебей.

Сиздин Жүрөк кеңпейил да, аялуу,
Жан тарткандар чын дилинен саналуу.
Дүйнө эли таазим кылып турушат, -
Тарыхка Из калтырдыңыз бараандуу.

Эй, душмандар, чырмоок сымал
чырмалган,
Тирүүлүктө жашай албай кыйналган.
Көлөкөдө тон бычышып, бет келбей, -
Бир ууч болуп топурашып жыйналган.

Тирүүлүктүн чечилбеген жанмагы,
Адамдык го - Адамзаттын Ардагы.
Колдоп келет Таза болсоң, Ак болсоң, -
Айтматовдун касиеттүү Арбагы.

Чыңгызхандын мүлкүн издеп келишет,
Манас тоонун жанын койбой эзишет* .
А Сиздикин түгөнбөгөн кенч кылып, -
Адамзаттан Адамзатка беришет.

Сиздин ойлор кайда калды катылып,
Койдуңузбу Ала-Тоого жашырып.
Же болбосо Тынч океан деңизде, -
Жатабы дейм Аалам ичи чачылып.

Ойлор, ойлор дарыядай агылган,
Жылжып барып Жер шарына жайылган.
Адамдыктын Улуулугун көрсөтүп, -
Үрөн болуп Жан дүйнөдө багылган.

Адамдардын бир болушун самаган,
Маңкурттардын жок болушун каалаган.
Адамзатта Айтматовдой эч ким жок, -
Адам эмес, айбандарды баалаган.

Кимдер гана Сизди эстеп өкүнбөйт,
Ар улуттар Сиз дегенде бөлүнбөйт.
Ойлоруңуз Күн нурундай чачырап, -
Мейкиндиги, Чексиздиги көрүнбөйт.

Кош бол, Баку, байлыгыңдан Эл өнгөн,
Абдан кызык, миң уккандан бир көргөн.
Көчөлөрдө кызыл-тазыл гүл жайнап, -
Кыз сыяктуу көйнөк кийип түрлөнгөн.

Кош бол, Баку, кудай буйруп келермин,
Эскерермин, саламымды берермин.
Романтика дүйнөсүнө бир чөмүп, -
Гүл жыттанып, гүлдөрүңдү терермин.

Баку шаары, 7-9-октябрь 2008-жыл.

* СССР мамлекети ыдырап кеткенден кийин илимий темам токтоп калган. "Түрк тилдүү элдердин адабияты жана Чыңгыз Айтматов" деген теманы изилдеп Ташкентте, Ашхабадда, Нукуста, Алматыда, Казанда, Уфада, Абаканда болгон элем.
** Нусирет Мамедов - Г.Алиев атындагы Түрк тилдүү мамлекеттердин саясатын колдоо фондунун президенти.
*** А.Кадырмамбетова, С.Егимбаева, Н.Ыйсаева, А.Абдыкалыкова эмгектик эс алууга чыкпай иштешти.
**** "Айкөлдүгү Манас баба өңдөнүп". - Б.: Мегамедиа, 2008. - 528 бет (Түзүүчүлөр: А.Акматалиев, Н.Мамедов)
***** Адабият жана искусство маселелери. Б., 2008. - №3,4,5. (Түзүүчүлөр: А.Акматалиев, А.Кадырмамбетова, С.Егимбаева).
" Жасалма жол менен уктатып, дарылайбыз дешкен, ага чейин Чыңгыз агай сүйлөп жаткан.


* Каспий деңизи
** Болот Шамшиев - белгилүү кинорежиссер
*** Гафар Алаев - Азербайжан Республикасынын Президент администрациясынын сектор башчысы
**** Ысмайыл Агиев - бизнесмен, бүткүл азербайджан конгрессинин мүчөсү
***** Низами Жафаров - академик, депутат
****** Али кызы Рена Амрахова - ырчы, Ч.Айтматов сыйкырдуу үнүнө таң калып уккан.
" Ильхам Алиев - Азербайжан Республикасынын Президенти

** Рамиз Мехтиев - Азербайжан Республикасынын Президентинин администрация башчысы, академик.
*** Гейдар Алиев - мамлекеттик, коомдук ишмер
**** Улуу инсандар
* Жазуучунун 50 жылдыгына карата 1978-жылы эле "Адамзаттын Айтматову" деп жазып чыгышкан.


* Эхтибар - бизнесмен жигит
* Кароол чокуну казгандар жөнүндө сөз болуп жатат.












??.??