Кыргыз Республикасынын мамлекеттик расмий гезити
№66, 05.09.08-ж.

 Жомоктор

 Аяндуу түштөр






  Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна 15 жыл

Соцфонддун финансылык абалы турукташып, пенсия өз убагында төлөнүүдө
Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджети ­ ардагерлердин социалдык маселелерин чечүүнүн ачкычы, пенсионерлерге пенсия төлөп берүүнүн негизги куралы. Ток этээр жерин айтсак, пенсионерлерге өз убагында пенсиясын төлөп берүү ­ камсыздандыруу взносторун чогултуудан түшкөн акчага, Социалдык фонддун бюджетине байланыштуу. Деги, Соцфонддун бюджети пенсионерлер үчүн жетиштүүбү? Бюджеттин көлөмү кандай болсо, Жогорку Кеңештин депутаттары кандай бекитсе, азыркы жүрүп жаткан инфляцияга байланыштуу пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүнүн өлчөмүн туруктуу көбөйтүп туруу ошого жараша чечилээри айныксыз көрүнүш. Ошондуктан, республика боюнча пенсионерлердин пенсиясын өз убагында кечиктирбестен толук төлөп берүү, пенсиясын инфляциядан төмөн эмес деңгээлде көбөйтүп туруу үчүн Социалдык фонддун бюджети республикадагы пенсионерлердин жалпы керектөөсүнө толук жооп бериши керек. Ошондо гана пенсия системасындагы эң курч проблемаларды, көйгөйлүү маселелерди жеринде чечүүгө болот. Социалдык фонддун бюджети жөнүндө жазып жатканыбыздын себеби, бюджет кайсы булактардан түзүлөөрү жана ал чогулган каражат каякка жумшалаары жөнүндө жана анын аткарылышын элге кабардар кылып, бюджеттин ачык­айкындуулугун камсыз кылуу. Мындан эмне деген жыйынтык чыгарууга болот. Бюджет процесси канчалык элге кеңири маалым болсо, эч качан казынага кол салуулар жана коррупция болбойт. Ушул жагдайда алып караганда Марат Султанов жетектеген Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду бул багытта калыс, так иш жүргүзүп келет. Мында албетте, Социалдык фонддун бюджетинин киреше жана чыгаша бөлүгүнүн жалпы өлчөмүнө жараша фонддон пенсия төлөп берүүнүн керектөөсүнө карай акча каражатын бөлүп берүүдө жана бюджеттин аткарылышынын ачык­айкындуулугун камсыз кылууда Социалдык фонддун финансы башкармалыгы аталган башкармалыкка кураторлук кылган Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун төрагасынын орун басары Абдуалим Тажибаевич Нишановдун жетекчилиги, түздөн­түз катышуусу менен пенсионерлердин пенсиясын өз убагында төлөп берүүнүн үстүндө бел чечпей, үзүрлүү эмгектенишүүүдө. Дегинкиси, бюджеттик каражаттарды керектүү иштерге максаттуу, сарамжалдуу пайдаланууда Жаңыл Чокенова жетектеген финансы башкармалыгы жана Жамиля Тогузбаева жетектеген пенсияны төлөп берүүгө көзөмөл жүргүзүүчү бөлүмү ат көтөргүс иштерди жасап жатат.

Максат - финансылык күч-кубатын арттыруу
Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун өнүгүшүнүн стратегиясынын негизги максаты ­ пенсионерлердин проблемаларын чечүү жолу менен жакшы жашоосун камсыз кылуу жана мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасынын финансылык туруктуулугун бекемдөө болуп саналат.
Социалдык фонддун бюджети - ардагерлерге пенсиясын төлөп берүүгө жана республикабыздын атуулдарынын карылыкка жеткен убакта келечекте ала турган пенсиясын камсыз кылууга деп чогултулган акча. Ошол үчүн бүгүнкү күндө биздин өлкөнүн атуулдарына мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасынын финансылык туруктуулугун бекемдөө үчүн Соцфонддун бюджетинин киреше бөлүгүн толуктоочулардын активдүү катышуучулары болушу керек деген маселе коюлууда. Ушул жерден баса белгилеп, айтып кетүүчү жагдай - атуулдарыбыз канчалык камсыздандыруу взносторун Соцфондго көп төлөшсө, пенсияга чыгуу алдында жогорку пенсия алууга өздөрү үчүн чоң мүмкүнчүлүк түзөт.
Азыркы мезгилде камсыздандыруу взносторунун туруктуу, өз убагында түшүп турушун камсыз кылуу тилектештиктин принциптери аркылуу жүргүзүлүүдө. Пенсия системасын реформалоонун жыйынтыгында пенсиялык камсыз кылуунун негизин түзгөн жаңы мыйзамдардын долбоорлору даярдалып кабыл алынып, структуралык өзгөрүүлөр болду. Өткөн жылы депутаттар пенсия жашын төмөндөтүп салган курак кайрадан мурдагы ордун карай жогорулап, камсыздандырууну кайра эсептөөнүн шарттары аныкталып, пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрү киргизилди.
Ошентип, социалдык камсыздандыруу системасын, камсыздандырылган адамдын эмгек акысы менен каражатты төлөөнүн ортосундагы байланышты бекемдөө, биринчи кезекте Социалдык фонддун финансы­экономикалык абалын стабилдештирүүгө жетишүүгө жана камсыздандыруу базасынын өсүшүнө оң таасирин тийгизе алды.
Социалдык фонддун акыркы беш жылдагы киреше бөлүгүн алсак, мында натыйжалуу иштер жүргүзүлүп жаткандыктан улам, бюджеттик кирешенин туруктуу өсүп жаткандыгы даана байкалат. Мына ушул мезгилдин ичинде Социалдык фонддун бюджетинин кирешеси ички дүң продукцияга карата 2007­жылы 8,2%га чейин өстү, ал эми бул мезгилде камсыздандыруу взносторунун тарифинин ставкасы 2007­жылы 27%га чейин төмөндөтүлгөндүгүнө карабастан, камсыздандыруу взносторун чогултуунун көлөмү ички дүң продукцияга карата 5,8%га чейин жогорулаган. Ушул мезгилде камсыздандыруу взносторун чогултуунун жылдык орточо өсүү темпи 115,4%ды түздү. Ошентип, бюджеттин кирешесинин өсүүсүн камсыз кылган эң башкы булак - камсыздандыруу взносторун чогултуудан түшкөн киреше болуп калды.
Азыр пенсия фондундагы финансы ресурсунун эң чоң көлөмү пенсиянын базалык бөлүгүн төлөп берүүгө жумшалат, ага жыл сайын 3 млрд. сом талап кылынат. Ал эми пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүнө мындан эки­үч эсе көп өлчөмдө каражат жумшалат. Социалдык фонддун финансы башкармалыгынын башчысы Жаңыл Чокенова бюджеттин аткарылышында чыгаша бөлүгүндөгү каражаттар каякка, канча өлчөмдө бөлүнгөнүн ийне­жибине чейин текшерип, катуу көзөмөлгө алып, бул тармактын ишин алга жылдырып, өзүнүн жасаган иши аркылуу дараметин, уюштуруучулугун, профессионалдуулугун көрсөтө алды.
Финансы башкармалыгы - пенсиянын төлөнүшүн камсыз кылат
Социалдык камсыздандыруу - мамлекеттик социалдык гарантиянын эң маанилүү бөлүгү болуп саналат жана өлкөдөгү ишке жөндөмсүз атуулдардын кызыкчылыгын түздөн­түз коргойт. Биздин республикада туруктуу иштеп жаткан пенсия системасы - коомдогу социалдык стабилдүүлүктү камсыз кылуунун бирден бир кепилдиги болуп эсептелет.
Мамлекеттик камсыздандыруу системасындагы финансылык каражаттар бул - башкаруунун негизги объектиси, себеби, ар бир маселе түздөн­түз акча каражаттарынын кыймылына жараша чечилет. Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун финансы башкармалыгы финансы каражаттарын башкаруунун негизги функциясы топтоштурулган өзүнүн ыкчам иш жүргүзүүдөгү ишмердүүлүгүндө башкаруучулук жана финансылык учет жүргүзүү элементтерин камтып турат.
"Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына жана Социалдык фонддун Жобосуна ылайык, Социалдык фонддун финансы башкармалыгы өзүнө тагылган приоритеттүү тапшырмалардын бири катары күн сайын Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун финансылык абалы боюнча маалыматтарды даярдайт, мамлекеттик социалдык камсыздандыруунун каражаттар боюнча кирешесинин жана чыгашасынын учетун жүргүзөт, бюджетте бекитилген статьяларга ылайык, административдик­башкаруучулук жана башка статьялардын чыгаша бөлүктөрүн, милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондун, пенсиялык төлөмдөрдү каржылайт.
"Кыргызпочтасы" мамлекеттик ишканасы жана коммерциялык банктар аркылуу пенсияны жана социалдык төлөмдөрдү төлөп берүүгө бөлүнгөн акча каражаттарды көзөмөлдөп учет жүргүзөт, Социалдык фонддун район­шаардык башкармалыктарынан бюджеттин аткарылыш боюнча отчетторун кабыл алат. Финансы башкармалыгы күн сайын акча каражаттарынын кыймылынын учетун алып туруу менен мамлекеттик социалдык камсыздандыруу каражаттарын максаттуу пайдалануу үчүн көзөмөл жүргүзүп турат. Ошол эле учурда пенсиялык каражаттар өз убагында пенсионерлерге таратылып берилиши тууралуу "Кыргызпочтасы" жана анын филиалдары менен ай сайын текшерүү актыларын түзөт.
Ошондой эле финансы башкармалыгы тарабынан Соцфонддун район­шаардык башкармалыктары бюджетти аткарууда бухгалтердик отчетторду даярдоону жакшыртуу боюнча Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун токтомдору, буйруктары иштелип чыгууда. Финансылык ишмердүүлүгүнүн ачык­айкындуулугун камсыз кылуу максатында финансы башкармалыгы Социалдык фонддун бюджетинин аткарылышынын алдыдагы жыйынтыгы жөнүндө отчетту ай сайын даярдап, таанышуу үчүн Президенттин Администрациясына, Өкмөткө, Финансы министрлигине жөнөтүп турат. Жыл сайын Жогорку Кеңеш кабыл ала турган Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун финансылык абалы жана ишмердүүлүгү чагылдырылган "Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджетинин аткарылышы жөнүндө" Кыргыз Өкмөтүнүн Токтомунун долбоорун финансы башкармалыгы даярдап, биргелешип иш алып барууда.
Азыр Социалдык фонддо жасалып жаткан иштердин бардыгы финансы башкармалыгынын ишине түздөн­түз байланыштуу. Анткени, бюджет - көп маселелерди чечүүнүн ачкычы. Дегеле, бюджеттик каражаттар пенсионерлердин кызыкчылыгы үчүн жумшалып, ардагерлердин пенсиясын көбөйтүүгө байланыштуу социалдык проблемаларын чечүүгө багытталган. Мына ушул жагдайды алып караганда Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун ишин кыймылдатып, алга жылдырууда финансы башкармалыгынын акча каражаттарынын кыймылынын агымын башкарууда жана көзөмөл жүргүзүүдө аткарган функциясын Социалдык фонддун артериялык кан тамырына кан жүргүзгөн "жүрөгү" деп салыштырып айтсак болот. Менин айтайын дегеним жүрөк сокпосо, кан жүгүрбөйт, акча болбосо, иш алга жылбайт. Ошондуктан, Социалдык фонддун бюджети Жогорку Кеңештин кароосуна, талкуусуна жана жактыруусуна коюлуп, бюджеттин жалпы көлөмү сунушталганда, парламенттин депутаттары бюджеттин киреше жана чыгаша бөлүктөрүн инфляцияга байланыштуу пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүн көбөйтүү үчүн чыгымдарды эсептөөдө пенсионерлердин керектөөлөрүнө максималдуу түрдө туура келгендей каражат бөлүп, Соцфонддун бюджет боюнча жүргүзүп жаткан саясатын колдобосо болбойт.
Бүгүнкү күндө азык­түлүккө, коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө, транспортко болгон баалар күн сайын өсүп, жылдын этегине чейин инфляциянын деңгээли көтөрүлүп жаткан мындай шартта пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүн жыл сайын үч жолу көбөйтүү үчүн жалпы керектөөсүнө чоң суммадагы көп акча каражаты талап кылынат. Ошондон улам, Социалдык фонддун бюджетинин киреше жана чыгаша бөлүгүн жогорулатуунун жана пенсионерлердин проблемаларын чечүүнүн үстүндө финансы башкармалыгы бел чечпей эффективдүү эмгектенип келишет.
Бюджет - көп маселелерди чечүүнүн ачкычы
Баарыбызга жакшы маалым болгондой, бюджет кайсы гана чарбада же тармакта болбосун экономикалык прогноздоштуруудан башталат. Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджети ­ бул бир жылга эсептелген финансылык эле план эмес, пенсия системасынын жана Социалдык фонддун приоритеттүү өнүгүшүнүн негизги юридикалык документи болуп саналат. Бүгүнкү күндө Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун финансылык­экономикалык абалы бир топ турукташып, жылдан жылга жакшырып, фондго камсыздандыруу взносторун көп чогултуу аркылуу бюджетти каржылоо динамикалык жактан өсүп жаткандыгы анын жыйынтыгынан билинет. Ошентип, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун кирешеси 1,5 эсеге өскөн. Эгерде, 2005­жылы 6,5 млрд. сом болсо, 2007­жылы 10,0 млрд сомго чейин жеткен. Ошол эле учурда камсыздандыруу взносторунун тарифи 4%га төмөндөп, 2007­жылы 27%ды түзгөн. Мындай өсүшкө камсыздандыруу, базаны кеңейтүү жана камсыздандыруу взносторун төлөөчүлөр менен күчөтүлгөн тартипте иш жүргүзүүнүн натыйжасында жетишилген.
Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун финансылык туруктуулугун камсыз кылуунун жыйынтыгында 2007­жылы пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүнүн өлчөмү үч этапта көбөйтүлгөн. 2008­жылы да пенсиянын өлчөмүн үч этапта көбөйтүү каралып, анын 2 этабы жүзөгө ашырылып, эми үчүнчү этабы 1­октябрда ишке ашмакчы.
Пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүнүн өлчөмү көбөйүп жаткандыгына байланыштуу пенсияны төлөп берүүнүн керектөөсү жылдан жылга чоң суммадагы акча каражатын талап кылууда. Алсак, 2005­жылдагы керектөө 4,8 млрд. сомду түзсө, 2007­жылдагы керектөө 6,5 млрд. сомго чейин жеткен. Ал эми 2008­жылдын 7 айында пенсияны төлөп берүүнүн керектөөсү 4358,2 млн. сомду түзүп, республика боюнча толук өлчөмдө, өз убагында каржыланып, сентябрь айынын пенсиясын алдын ала төлөп берүү башталды. Ал эми милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондуна 297,9 млн. сом өлчөмүндө акча бөлүнүп, толук өлчөмдө каржыланган. 2008­жылга чейин пенсияны алдын ала төлөп берүү болгон эмес. Бул Социалдык фонддун финансы­экономикалык абалынын турукташып, пенсияны өзүнүн эсебинен көбөйтүп, алдын ала төлөп жаткандыгы ­ Социалдык фонддун жетекчиси Марат Султановдун натыйжалуу иштеп жаткандыгынын бир далили.
Ушул жерден баса белгилеп кетүүчү жагдай ­ кайсы гана жетекчи болбосун, анын иши ошол министрликтин же ведомствонун финансылык абалына, көбүнесе ошол жетекчинин финансылык проблемаларды чече билишине айланыштуу болот эмеспи. Бул багытта Соцфонддо финансы башкармалыгы жүргүзүп жаткан иштер жемиштүү, жаңы ыргакта баратат.
Мында албетте, финансы башкармалыгына кураторлук кылган Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун төрагасынын орун басары Абдуалим Тажибаевич Нишановдун, Соцфонддун финансылык туруктуулугун бекемдөөдө жасаган эмгеги абдан зор.
Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджетинин киреше бөлүгүн толтурган негизги булак камсыздандыруу взносторун чогултуудан түшкөн каражат болуп калды. Ошол эле учурда милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондуна камсыздандыруу взносторун чогултуу жыл сайын өсүүдө. Алсак, 2005­жылы ФОМСга 294,5 млн. сом суммасындагы камсыздандыруу взностору берилсе, 2007­жылы 406,7 млн. сом берилген. Эгерде, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджетинин аткарылышынын 7 айдагы жыйынтыгын алсак, Марат Султанов Соцфондго жетекчи болуп келген мезгилде, тактап айтканда 2008­жылдын январь­июль айларында камсыздандыруу взносторун чогултуу пландагы 4445,5 млн. сомдун ордуна 4857,4 млн. сомго көп чогултулуп, өсүш өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 124,8%ды түзгөн.
Азыркы мезгилде Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунда анын финансылык туруктуулугун камсыз кыла турган жетиштүү өлчөмдө акча резерви чогулган. Ал азыркы мезгилдин талаптарына жооп берген пенсиялык камсыз кылуунун заманга бап келген системасына өтүү үчүн жагымдуу шарт түздү. Ошентип, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун 2008­жылдагы бюджетинин киреше бөлүгү пенсиянын базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүн көбөйтүүгө жана республикадагы пенсия системасын өнүктүрүүгө жумшалмакчы. Бул багытта Соцфонддун финансы башкармалыгы борбордук аппараттын башка башкармалыктары, структуралык бөлүмдөрү менен биргелешип, тынымсыз, чыгармачылык менен натыйжалуу иш жүргүзүшүүдө.
Атуулдар татыктуу пенсия алганга кызыкдар
Бүгүнкү күндө Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун пенсия системасын өнүктүрүү боюнча жүргүзүп жаткан ишмердүүлүгү Кыргызстандын улуу курактагы калкынын бардыгын кызыктырбай койбойт. Анткени, ар бир адам пенсия курагына келгенде татыктуу пенсия алып, эч кимге кор болбой, бактылуу карылыкты баштан кечирип, бакубат турмушта жашасак экен деп тилешет.
Мекендештерибиздин ошол аруу-тилектери орундалса экен деп Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун төрагасы Марат Султанов республикабыздын атуулдарынын карылыкка жеткен убакта келечекте ала турган пенсиясына алдын ала камкордуктарды көрүп, пенсиялык чогултуучу элементтердин системасын киргизүү менен жаш курагы келген адамдардын пенсияга чыгуу алдында жогорку өлчөмдө пенсия алуусуна чоң мүмкүнчүлүк түзүүдө.
Эми, пенсияга чыгуу укугу атуулдардын камсыздандыруу стажына байланыштуу экендигин жана пенсиясынын өлчөмү алардын эмгек акысына жараша Соцфондго камсыздандыруу взносторунун келип түшүшүнө байланыштуу болоорун жарандарыбыз "Эркинтоо" гезитине чыккан Мыйзамдардан окуп, жакшы эле кабардар болуп калышты. Ошондуктан, азыр 830,9 миң адам өзүнүн эмгек акысынан Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна камсыздандыруу взносторун которушууда.
Ушул жерден "пенсия" жөнүндө жарандарыбызга так түшүндүрмө берип кетпесек болбойт. Пенсиялык камсыздадыруу боюнча жалпы пенсия базалык жана камсыздандыруу бөлүктөрүнөн турат. Пенсиянын базалык бөлүгү мамлекет тарабынан кепилдикке алынып, пенсиянын бул бөлүгү бардыгы үчүн бирдей өлчөмдө белгиленет. Ал эми пенсиянын камсыздандыруу бөлүгү камсыздандырылган адамдын персонификациялык учету киргизилгенге чейинки эмгек стажы менен эмгек акысы, ошондой эле персонификациялык учет киргизилгенден кийин камсыздандыруу эсебиндеги чогулган взностордун суммасы эске алынат.
Ошентип, Кыргызстанда "Мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы боюнча пенсиянын төмөндөгү түрлөрү: курагы боюнча, майыптыгы боюнча жана баккан адамын жоготкондор үчүн дайындалат. Пенсияны төлөп берүү - иштегендер келечектеги пенсиясы үчүн Социалдык фондго төлөгөн камсыздандыруу взносторунун эсебинен жүргүзүлөт. Азыр камсыздандыруу взносторун төккөн адамдар пенсияга чыкканда чогулган каражатынын эсебинен пенсиясын алышып, процесс улам алмашып, пенсиялык фонддогу акча каражаты улам толукталып турат. Эми, 2009­жылы пенсия системасына милдеттүү чогултуучу элементтер киргизилсе, Социалдык фонддун казынасы дагы толуп, келечекте пенсиялык фонддо каражат жетиштүү болуп, финансылык туруктуулугу камсыз болот.
Пенсиянын төлөнүшүнө көзөмөл күчөтүлөт
Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунда пенсияны төлөөнүн үстүнөн көзөмөл жүргүзүүчү бөлүм 2002­жылы түзүлгөн. Жамиля Тогузбаева жетектеген бөлүм пенсиянын жана дагы башка социалдык төлөмдөрдүн өз убагында төлөнүшүнүн үстүнөн көзөмөл жүргүзүп, анын аткарылышы, республика боюнча пенсиянын орточо өлчөмү, бир айдагы керектөөсү, пенсионерлердин саны жөнүндө толук жана так маалымат менен Социалдык фонддун жетекчилигин кабардар кылып, пенсионерлерге пенсиясын жана социалдык төлөмдөрдү төлөп берүүнү тейлеген "Кыргызпочтасы" мамлекеттик ишканасынын структуралык бөлүмдөрү менен филиалдары жана коммерциялык банктар тарабынан кетирген финансылык тартип бузууларды ашкерелеп, андан ары мындай тартип бузууларга жол бербөө үчүн алдын ала чараларды көрөт. Ошондой эле пенсияны төлөп берүүгө байланышкан нормативдик­укуктук документтерди даярдайт, "Кыргызпочтасы" жана банктар менен республика боюнча пенсияны төлөп берүү үчүн кызмат көрсөтүүлөрдүн келишимдерин иштеп чыгат жана ал түзүлгөн келишимдердин так аткарылышын карайт. Кыскасы, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондусунун финансы башкармалыгы тарабынан пенсия жана социалдык төлөмдөр үчүн бөлүнгөн акча пенсионерлердин колуна тийгенче текшерип, күн сайын көзөмөл жүргүзүп, Соцфонддун пенсияны төлөөнүн үстүнөн көзөмөл жүргүзүүчү бөлүмү пенсионерлердин алдында өздөрүнө тагылган вазийпасын абийирдүүлүк менен аткарышып, ардагерлердин алкоосуна ээ болушууда.
Коррупцияга каршы күрөш
Азыркы мезгилде пенсияны, социалдык төлөмдөрдү эсептөө жана анын төлөнүшүнө көзөмөл жүргүзүү системасы, ошондой эле пенсионерлерге кошумча акчасын айра эсептөө сыяктуу көптөгөн иштин түрлөрү республика боюнча кол менен кагаз жүзүндө жазып, аткарылып келет. Бул көптөгөн түйшүктөрдү жаратып, республика боюнча пенсиянын төлөнүшүнөн толук, так маалыматты өз учурунда алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратууда. Ушундай шартта почта менен банк системасынын ортосунда абдан бекем коррупциялык матрица түзүлүп, пенсионерлердин акчасы уурдоолорго, финансылык тартип бузууларга жол берилүүдө. Мисал катары айтсак, үстүбүздөгү жылы Базар­Коргон районунун почта бөлүмүнүн кызматкери 295 миң сом суммасындагы пенсионерлердин акчасын уурдап алып, качып кеткендиги Соцфонддун пенсияны төлөөнүн үстүнөн көзөмөл жүргүзүүчү бөлүмү тарабынан ашкереленип, азыркы мезгилде уурдалган акча "Кыргызпочтасы" мамлекеттик ишканасынын Соцфондго кызмат көрсөткөндүгү үчүн багыт алган акчасынан кармалып алынып, кайра ордуна келтирилди. Эми, Социалдык фонд "Кыргызпочтасына" карата катуу чара көрүү үчүн ашкереленген финансылык тартип бузуулар үчүн айыптын өлчөмүн жогорулатты.
Эң негизгиси Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду пенсияны төлөп берүүгө бөлүнгөн акча каражатын автоматтык түрдө көзөмөл жүргүзүү үчүн Соцфонддун аймактык башкармалыктарына, почта бөлүмдөрүнө толук автоматташтырылган башкаруу системасын жана көзөмөл жүргүзүүнүн атайын программасын киргизүүнүн үстүндө иш жүргүзүп, коррупцияга каршы күрөшүп жатат.
Компьютерлештирилип, автоматташтырылган системанын режиминде пенсионерлердин эсебиндеги нак каражат кайсы убакта каякка кеткендиги белгилүү болот. Эртең менен канча каражат бөлүнгөндүгү, кечинде канчасы калгандыгы борборлоштурулган компьютердик бирдиктүү системада так, ачык­айкын көрүнүп турат. Бул система аркылуу почта кызматкери пенсия каражаттарын кайсыл жакка кыймылдатып, каякка жумшап жаткандыгына катуу көзөмөл жүргүзөт.
Пенсионерлердин саны өсүүдө
Өткөн жылы Жогорку Кеңештин өткөн чакырылыштагы депутаттары пенсия жашын төмөндөтүп салган соң, жыл сайын пландан тышкары он миңдеген пенсионерлер кошулуп, пенсионерлердин армиясы улам толукталууда. Алсак, республика боюнча 2008­жылдын 1­январына карата пенсионерлердин саны 494302 болсо, 1­августка карата 521307ге жеткен. Алардын ичинен курагы боюнча 372557, майыптыгы боюнча 68026, баккан адамын жоготкондор 51240, Соцфонддон пенсия алган аскер­пенсионерлери 2179, тоолуу райондо иштеген пенсионерлер 12664, көп балалуу жана бала чагынан майып болгон эне­пенсионерлер 29498 адамды түзөт. Ал эми 2559 адам Кыргыз Республикасынын алдында өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн персоналдык пенсионер болуп эсептелет. Пенсионерлердин санынын көптүгү боюнча Бишкек шаарынын пенсионерлери түзөт. Азыр ордо калаабызда 75,9 миң пенсионер бактылуу өмүр сүрүүдө. Бүгүнкү күнгө карата пенсиянын орточо өлчөмү ­ 1241 сомду түзөт.
Пенсионерлер Соцфонддун ишине ыраазы
Азыр пенсияны төлөп берүү республиканын почта байланыш бөлүмдөрү жана коммерциялык банктар аркылуу жүргүзүлүүдө. Кыргызстандагы пенсионерлердин 88%ы, тактап айтканда 456 миң адам өздөрүнүн пенсиясын почта аркылуу, ал эми 12%ы, тактап айтканда 65 миң адам банк аркылуу алышат.
Пенсионерлер пенсиясын почта бөлүмү же банктар аркылуу жеткирип берүүнүн жолун өздөрү тандап алууга укуктуу. Алардын тандоосуна жараша почта жана банк аркылуу төлөнүүчү пенсиянын суммасы алдын ала аныкталып, билдирме болгондо гана жөнөтүлөт. Азыр бардык почта бөлүмдөрүндө график боюнча ар бир айдын биринен жыйырма бешине чейин пенсия алдын ала төлөнүп бериле берет. Республика боюнча пенсияны төлөп берүүнүн бир айдагы орточо керектөөсү 660 млн. сомду түзөт. Ал эми Бишкек шаарынын бир айдагы керектөөсү 127 млн. сом.
Инфляциядан улам пенсиянын өлчөмү көбөйүп жаткандыгына байланыштуу бул сумма жыл сайын жогорулай берет. Муну өткөн жылдын мисалынан көрсөк болот. Өткөн жылы бир айдагы керектөө 500 млн. сомду түзгөн. Ошентип, Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду "Мамлекеттик социалдык пенсиялык камсыздандыруу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамында каралгандай пенсияны төлөп берүүнү өткөн айдыкы үчүн эмес, тескерисинче, алдын ала келерки айдыкын төлөп берүүнү камсыз кылды. "Кыргызстан аба жолдору" авиакомпаниясында иштеп кеткен учкучтардын пенсиясын төлөп берүү жөнүндө Социалдык фонд көтөргөн демилгенин негизинде Кыргыз Республикасынын Өкмөтү 2008­жылдын 26­майда кабыл алган № 240 токтомуна ылайык, Социалдык фонд учкучтардын пенсиясын 1­июндан баштап республикалык бюджеттен бөлүнгөн каражаттын эсебинен кайра ордуна келтирип, учкучтар пенсиясын ала башташты. Бул - Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун натыйжалуу иштеп жаткандыгынын бир белгиси катары жогору баа берсе болот.
Өткөн кылымдын аягында пенсия 2­3 айга чейин кармалып, ал түгүл накта акчалары почта бөлүмдөрү тарабынан уурдалып, жоголуп, айыл жериндеги ардагерлерге акчанын ордуна кымбат баадагы азык­түлүк менен пенсиясын эсептешкен фактылар көп эле болгон. Ошондон биздин пенсионерлер почточуларга жем болгон объектиге айлангандыгы эч жашыруун эмес. Мына ушул жагдайды эске алып, Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун жетекчилиги 2003­жылдан баштап "Кыргызпочтасы" мамлекеттик ишканасына мамилесин өзгөртүп, катуу чара колдонуп, пенсияны товар түрүндө жана кечиктирип бергендиги үчүн штрафтык санкцияны келишимге киргизген күндөн бери азык­түлүк менен эсептешип, пенсияны кечиктирген фактылар токтоду. Ошондон улам республиканын аймагындагы ардагерлер пенсиясын накталай, өз убагында алышып жаткандыгына кубанышып, пенсия системасында жүргүзүлүп жаткан реформаларды колдоого алышып, Социалдык фонддун жетекчилигине терең ыраазычылыктарын билдиришүүдө.
Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун системасын реформалоодогу башкы багыттардын бири ­ анын финансылык жактан күч­кубатын арттыруу болуп саналат. Ошондуктан, Социалдык фонддун төрагасы Марат Султанов пенсионерлерге өз убагында, накта акчалай пенсиясын төлөп берүү үчүн, дефицит бюджет болбош үчүн фонддун эсебин толтурууга каражат издеп, Соцфондго карыз бюджеттик мекемелер, чарба жүргүзгөн субъектилер менен тынымсыз иш жүргүзүп келүүдө.
Бактыяр Оңолкан уулу.
Ж.КАЗЫБОЛОТОВ (фото).












??.??