Кыргыз гезиттеринин жањылыктары •
Кыргыз гезиттери


п»ї
  Мурас

Адамзатта аты улук,
манастап ураан чакырдык
Улуттук илимдер академиясында окумуштуулар Касымкул Нанаев, жана Зыяш Бектеновдун "Манас", "Семетей", "Сейтек" эпосунун кара сөз түрүндөгү китебинин бет ачаары жана Манас эпосун которуу, жайылтуу жана изилдөө көйгөйлөрү тууралуу илимий-практикалык конференция болуп өттү. Конференцияга жогорку окуу жайларынын окутуучулары, окумуштуулар жана студенттер катышты. Иш чаранын жүрүшүндө авторлордун кеч болсо да жарыкка чыгып жаткан китептери кыргыз эли үчүн кандайдыр бир пайдасын тийгизе турганын баса белгилешип, Манас эпосунун тегерегиндеги көйгөйлөрүн чечүү үчүн ар кандай сын пикирлер, сунуштар менен коштолду. Иш чараны алып барып жаткан академик Абдылдажан Акматалиев он жылдан бери илимдер академиясында Манас эпосуна байланышкан иш чара өтө элек экен. Ошондуктан эки коёнду бир ок менен атып, эки ишти бир уюштурушканын айтып өттү. Жана да бул иш чара башталышы гана...
Улуу көөнөрбөс руханий дөөлөтүбүздү башка улуттарга жайылтууда котормо маселеси олуттуу экенин айтпасак да белгилүүдүр. Бирок, ошол айрым котормолор Манастын намысына шек келгидей болуп өтө төмөнкү деңгээлде которулуп жатканын, аны көзөмөлгө алуу зарылдыгын, Манас эпосуна аяр мамиле кылуу керек экенин Бексултан Жакиевдин Мар Байжиевге карата айтылган ачуу сыны далилдеп турду. Биз "Асман пресс" гезити конференциянын катышуучуларынан өз сурообузду узатып төмөндөгү жоопторду ала алдык.

Эгемендик алганыбызга 20 жыл өтсө да улутубуздун уңгусу, сыймыгы болгон Манас атабызга алгылыктуу мамиле, сый-урмат кыла албаганыбызга өкүнүп келебиз. Эмгиче борбор калаабызда Манас атабызга арналган үй жок экенине, кура албаганыбызга аттиң дейбиз. Эми да кеч эмес. Андыктан "Асман пресс" гезити ушул маселени көтөрүүнү чечти. Адегенде коомчулуктун оюн билели дедик. Манас Атабыздын үйүн (музейин) курсак болобу?


Асан Жакшылыков, жазуучу:
Бишкектин ортосунда жайгашкан тарых музейине былтыр жайында Соң-Көлдө тигилген Манас Айкөл атабыздын куту деп тиккен боз үйүбүздү алып барып койдук. Келечекте тарых музейин, Манас музейи деп статус бериш керек деген ойду айтып келе жатабыз. Ошол музейди акырындык менен Манаска, кыргыз тарыхына байланышкан музейге айлантуу зарыл. Ал Айкөл Манастын куту түшкөн боз үй деп турат, демек андан аркысын улап, Манас музейи кыргыз элинин тарыхы десек эч качан эч кимдин намазы бузулбайт. Биздин илимдер академиясында мурун Манас борбору деп ачылган. Кийин ал Ч. Айтматов атындагы адабий институтка айланып кетти. Чын-чынында Манастын 89 варианты (илимий база ) академиянын архивинде бар. Бирок, ушул базаны ишке киргизиш үчүн Манас таануу боюнча системалуу жүргүзгөн иш жок. Окумуштуулар чогуу иштебей жатышат. Иштеген окумуштуулардын бир тобу кайтыш болуп кетти. Самар Мусаев, Раиса Кыдырбаева сыяктуу ага-эжелер улгайып калды анан жаштардан мындай Манас үчүн жан дили менен берилип иш жүргүзүп жаткан бычакка саптуу киши жок. Ошондуктан жок дегенде илимий жагын теске салып турган борбор ушул академияда болуш керек эле. Өтө чоң кемчилик өкмөт тарабынан каражат бөлүнбөгөндүктөн, булар ар ким өзүнө жаккан теманы алып ошону жай илимге айландырып жазып жүрүшөт.


Дөөлөт Сыдыков, манасчы:
Жеке кыргыздын атуулу катары айтсам Манас үйү сөзсүз болушу керек. Бул маселе канчадан бери айтылып келе жатат. Сөз жүзүндө айтылып калып жатат. Конференцияларды, иш чараларды уюштурушат экен, бирок натыйжалуу жыйынтыгы жок. Манас үйү мамлекеттик болсо жакшы болмок. Айтайын дегеним: Манасчылар жайылтуучулар, эгер манасчылар болбосо өлүү эпоско айланып калат. Манасчылар жайылтып жаткандан кийин Манасчыларга дагы тиешелүү деңгээлде көңүл бурулуусу зарыл. Мисалы, жазуучулар, сүрөтчүлөр союзу болуп жатпайбы ошол сыяктуу эле манасчылардын башын бириктирип мамлекетке караштуу кылып колго албаса кыйын маселе болуп жатат. Аны колдоп, коргоп турбаса кыргызда айтылган кеп бар "бакбаса мал кетет, карабаса катын кетет" дегендей болуп калды. Манас атабыз тирүүсүндө кыргызга кандай кызмат кылса, руху дагы ушундай кызмат кылып жатат. Ошон үчүн жалпы кыргыз эли, мамлекет Манаска аяр мамиле кылыш керек. Көңүл бөлүш керек. Тил эмизип сөз жүзүндө кала бериштин кереги жок . Азыр көңүл бөлүп, колго алышка убакыт келип жетти.

Назгүл эсенгулова




  Сандан-санга

Ричард Хевитт, илимпоз
БӨЛҮНГӨН ДИНДЕРДИ БИРИКТИРҮҮ

Антрополог Клиффорт Гиртц мындай дейт:
"...адам - бул өзү токуган ойлордун желелерине чырмала берген айбан. Мен үчүн маданияттын өзү ошол желелер, ал эми анын түкшүмөлү ошон үчүн мыйзамдарды изилдеген эксперименталдык илим эмес, ал маани издеген түшүндүрүүчү илим."
"Манас" эпосу жана кыргыз маданияты көптөгөн этнографиялык маалыматтарды камтып турат. Тактап айтканда, этнографиянын бардык алкагынын маанилерин чегип бералат. Кыргызстанда жашаган, мурунку чет элдик адам катары кыргыздар үчүн өзгөчө мындай улуу теманын үстүндө ой маңызын түзүп берүүгө менин эч кандай укугум жок. Бирок, кыргыз эпосунун келберсиген сырларына мүдүрүлүп, андагы кенчке умтулган аңчы катары, ким мени кабыл алып жана багыт бергендери менен бул теманын үстүндөгү өзүмдүн ачылыштарымды бөлүшүүгө акым бар деп ойлойм.
Колдонулган адабияттар:
Avichail, E. The Tribes of Israel; the lost and dispersed. - Jerusalem: Amishav, 5720.
Ball, C Light from the East. - London: Eyre and Spottiswoode, 1899.
Barber, E. W. The Mummies Of Urumqi. Natural History, July 1999.
Behar D.M., Thomas M.G., Skorecki K., et al. Multiple Origins of Ashkenazi Levites: Y Chromosome Evidence for Both Near Eastern and European Ancestries. - The American Society of Human Genetics, 2003.
Bernstein, M. Stories of Joseph: Narrative Migrations between Judaism and Islam. - Detroit: Wayne State University Press, 2006.
Brook, K. A. The Jews of Khazaria. - Jason Aronson, 1999.
Climo, J., Cattell, M. Social Memory and History. - Walnut Creek, CA: AltaMira Press, 2002.
Dickens, M. Nestorian Christianity in Central Asia. - 2001.
Encyclopedia of Islam. - 2nd Edition/ Bearman, P.J. et al. - Leiden: E.J. Brill, 1960-2005.
Foltz, R. C. Religions of the Silk Road. - New York: St. Martin's Griffin, 1999.
Geertz, C. The Interpretation of Cultures. - New York: Basic 1973.
Golden, P. B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnologenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. - Wiesbaden: O. Harrassowitz, 1992.
Golden, P. The Codex Cumanicus, Central Asian Monuments. - Istanbul, 1992.
Goldstein, D. B. Jacob's Legacy, a Genetic View of Jewish History. - Yale University Press, New Haven & London, 2008.
Halkin, H. Across the Sabbath River. - New York: Houghton Mifflin Company, 2002.
Hanok Ben Galatyah. Israelite and Noahic Haplogroup Hypothesis. - Jews and Joes: February 25, 2008. - www.jewsandjoes.com.
Jacobovici, S. Quest for the Lost Tribes. - A&E Television Networks, DVD, 1998.
Jung, C. G. The Archetypes and the Collective Unconscious. - Princeton, N.J.: Bollingen, 2nd ed., 1981.
Lansdell, H. "Russian Central Asia, Including Kuldja, Bokhara, Khiva, and Merv". - 2 vol. - Boston: Houghton, Mifflin, and company, 1885. Elibron Classics Replica Edition, 2003.
Lord, A.B. The Singer of Tales. - Cambridge, MA: Harvard University Press,1960.
Maity, S., Trivedi, K. Tracking the genetic imprints of the lost Jewish tribes among the gene pool of Kuki-Chin-Mizo population of India. - Genome Biology, 2004.
Mamai, J. Кыргыз Элинин Тарыхый Эпосу - МАНАС, айтуучу: Жусуп Мамай. The Kyrgyz People's Historical Epic - MANAS, told by Jusup Mamai. Urumqi: XingJian People's Publisher, 1995.
Olson, S. Mapping Human History; Genes, Race, and Our Common Origins. - Boston, 2002.
Ong, W. Orality and Literacy. - Routledge, London & New York, 2002.
Riessman, C. K. Narrative Analysis, Qualitative Research Methods. - Series 30. - Boston University, 1993.
Sabar, A. My Father's Paradise, a Son's Search for His Jewish Past in Kurdish Iraq. - North California: Algonquin Books of Chapel Hill, 2008.
Sabar, Y. The Folk Literature of the Kurdistani Jews: An Anthology. - London, New Haven: Yale University Press, 1982.
Thompson, R.C & King, L.W. Behistun Rock. - London, 1907.
Thomsen, V. Inscriptions de l'Orkhon dechiffrees, Suomalais-ugrilainen seura. - Helsinki: La societe de literature Finnoise, 1893.
Wells, S. The Journey of Man, a Genetic Odyssey. - Random House, 2003.
Wells, S., Yuldasheva, N., Ruzibakiev, R., et al. The Eurasian Heartland: a continental perspective and Y-chromosome diversity. - Vol. 98, no. 18 (Aug. 28). - The National Academy of Sciences of the United States of America, Aug. 28, 2001.
Абдырахманов Н. "Улуу баян". - Бишкек: Бийиктик, 2007.
Абрамзон С.М. "Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи". - Москва, 1971.
Абусеитова М. "Новые подходы в изучении истории Центральной Азии". Лекция на конференции "Мир кочевников: прошлое и будущее." /Бишкекская академия дипломатии. - 13-14 августа 2008.г.


(Уландысы кийинки санда)








кыргыз тилиндеги гезит "Асман пресс"





??.??