Кыргыз гезиттеринин жањылыктары •
Кыргыз гезиттери


п»ї

  Улут мурасы

Ата-бабалардын жыл санаты
(Башы гезитибиздин өткөн санында)
Кыркүйөк айынын (кулжа - июнь) 23төрүндө Үркөр менен Ай таңдын алдында Чыгыштан жанашып чыгышат. Бул болсо, күн менен түн узактыгы боюнча теңелди дегенди билдирет. Үркөр менен Ай ошондон баштап туптуура 3 күн жанаша чыгат дагы, андан кийин билинбей бири-биринен акырындык менен алыстай баштайт.
Андан кийин кыркүйөк айынын 23үнөн кайра Үркөр менен кошо тогошуп чыгып, жерге түшөт. Кыркүйөк айынын 23үнө чейин кырк нече күн өтөт. Ошондуктан жылдын ар бир айы тоголсуз болбойт. Үркөр 40 күндөн артык жерде жатпайт.
Кыргыздар эмне үчүн айларга бугу, кулжа, теке, куран деп ат койгон? Канжар айдын 15теринде азыраак кар жаайт, муну кыргыздар "бугунун ооз чайкары" деп коет. Себеби, бугу, кулжа, текелер бир жылда бир кирип, эркек-ургаачылары кошулаарда суусап калбас үчүн кар менен ооздорун чайкап албаса болчу эмес.
Кийинки акпаң айдын 15инен кийин күн суук болуп, тоолуу жерлерди туман каптайт. Кулжалар жүгүрүп "үйүр издешет". Муну ата-бабалар "кулжа жүгүрүк" дешчү. Андан кийинки чил айында бийик тоолор ак карга айланып, тоо этектери ала болуп кар жаап, айлананы суук каптай баштайт. Муну "теке чаңыт" дейт.
Элик деп аталган айбандардын эркегин "куран" дейт. Чилде айында кайберендер төлдөй баштайт. Кээ бир кайберендер болсо эрте эле күкүк айында төлдөп коюшат. Анан көпчүлүгү аба ырайынын катаалдыгынан суукка туруштук бералбай өлүп калат. Ошондуктан бул айды жалган куран деп аташкан.
Сарыча айында бугунун ургаачысы марал төлдөйт, ошондуктан бугу айы деп аталып калган.
Кыркүйөк айында кулжанын ургаачысы аркар төлдөйт, мындан улам бул ай кулжа айы деп аталган.
Мизам айында эчкилер төлдөгөндүктөн, теке айы деп аталаган.
Ошентип, айбанаттардын төлдөшүнө карап, алардын аталыштарынан айларды аташкан. Бугу, кулжага караганда эчки кеч төлдөйт, анткени анын териси жука, жүнү суюк. Айбанаттардын төлдөш убагында, күкүк айынан баштап, аңчылык кылган ата-бабалар эч убакта ууга чыккан эмес. Кайберендердин каргышы катуу экенин билишкен. Ал эми канаттуу келгин куштардан ыйык деп ак кууну атышкан эмес.
Канаттуулар сарыча айдын 15инен мизам айдын башына чейин балапан басышат. Ошондуктан бул убакты "кызыл тукум", "кызыл түлөө" деп атап келишкен.
Күкүк айдын орто ченинде жылда катуу шамал болот же узакка жаан (ак жаан эмес) жаап өтөт. Чээнге кирген жаныбарлар карача айдын экинчи жарымында кирип, чилде айдын экинчи жарымына чейин укташат. Бул аралыкты "каңтар" дешет.
Ошондуктан биринчи жолу күкүк айда шамал болсо, "каңтар айкырып ийди, кургакчылык болуп, жыл катуу болот" дешчү, эгер жаан жааса, "каңтар осуруп ийди, жыл жакшы болот" дешчү.

Асыкбек ОМОРОВ
(Чын Темир) жазуучу




  Сандан-санга

БАЛАСЫН ИЗДЕП БОЗДОГОН ЭНЕ
(Башы гезитибиздин өткөн санында)
- Кызык экенсиңер, түшүндүрүп айтам да, ошол кагаз элеби кендирди кескен, апкелиңизчи тытып салайын.
- Эми кеч болуп калды, милиция келип көпкө териштирет, азыр сен кетип кал, үч күндөн кийин старший жокто кел, балаңы алып чыгып берейин.
- Чынбы, алдабайсызбы? Мойнунан шап кучактап өөп жибердим. - Сизге ишенсем болобу?
- Болот.
- Анда эки күндөн кийин кийим кылып келем балама - десем макул болду. Балага кийим деле ырастаган эмес элем да.
- Жанагы кагазды алып, тытып салың, макулбу эже. Мен сизди ыраазы кылам - дедим айбан жаным. Ошондо эле кагазды талашып алсам эмне эле, же баламы кучагыман чыгарбай койсомчу. Жаштыгым - биринчи душманым болбодубу. Ошол жинди сестра болбогондо балам суугума тоңуп, ысыгыма күйүп жанымда чогуу жүрбөйт беле. Машина алып берет элем, үйлөнтөт элем - деп оор үшкүрүп сөзүн токтотуп калды.
- Эмне үчүн эки күндөн кийин барып алып алган жоксуң? Күнөө өзүңдө болуп атпайбы? - дедим чыйпылдап.
- Кантип барбайм эже, 2 күндөн кийин аяш эжемдин баласынын одеялын, жаңы жука кийимдерди, жалаяктарды сатып алып, аяш эжеми ээрчитип бардым. Гуля бүгүн иштебейт дешти. Качан иштейт десек, билбейбиз деп мурдуларын чүйрүштү. Эжем "жүрчү эртең келели" деди. Эртеси эжем өзү кирди. Эмнеле келип атасыңар деп сүйлөнүшүптүр. Аяш эжем болгонун болгондой кылып айтып берсе, Гуля же старший келгенде келгиле дептир. Бирөө бир жумага, бирөө отпускага чыгып кеткен имиш.
Ошентип бир жума тынбай келдим, анан бир ай бардым, акыры экөөнүн качып атканына көзүм жетип аяш эжеми көндүрүп башкы дарыгерге киргиздим. Ал бөлүм башчыны чакыртат. Башкы дарыгер бул окуядан кабардар эмес болуп чыгат. Иштин аягына чыгарып кечке чейин жообун бер деп бөлүм башчыга ызырынат. Эжеми эртең келиңиз дейт. Эртеси кудай жалгасын деп кайра одеялдарымы көтөрүп алып жөнөдүк. Барсак аныбыз өзгөрүлүп калыптыр.
- Отказды өз колу менен жазыптыр, анан бир айга чейин кармап отура берет белек, балдар үйүнө өткөрүп жебериптир - дейт жайбаракат гана.
- Бул жерде сиз башчы болсоңуз, анан ал окуя жөнүндө кабарыңыз жок эмес беле кечеги күнгө чейин. Балдар үйүнө сиздин колуңуз коюлмайынча кантип өткөрүшөт. Анда эмне сотко кайрылалыбы? Кайсы балдар үйүнө өткөрүлгөнүн тактап бериңиз- деди эжем.
- Силер эмне "кыз боозуп энесин коркутат" болуп атасыңар? Бул жерде претензияны мен коюшум керек ко? Күйөөгө тийбей боозуп калса, анан дарыгерлердин жардамы менен аман-эсен көз жарып алып, эртеси баладан баш тартса, анысы аз келгенсип баланы муунтуп өлтүргөнгө аракет жасаса ...
- Калп - деп ордуман жин ургандай атып турдум. Эжем чап жабышып мени кучактап калды. Башкы дарыгер да сестенип тура калды.
- Минтсеңиз баланын кусуру уруп кетет, жок дегенде сиз калыс болбойсузбу? Бул го күнөөнү жаштыгынан кетирип алды, ата-энесинен коркконунан баланы убактылуу гана таштап турам деп ойлогон. Мынчалыкка барбасаңыз болмок, эми кудайга койдук мындан аркы ишиңизди, бул жаш, тууп алат дагы. Бас жуткунбай - деп эжем мени сыртты көздөй түрттү.
Мен теңселип чыгып баратып доктурду карасам жалооруп карап туруптур. Кулагымын ичи заматта ызы-чуу болуп кетти, эки колум менен кулагымы басып чыңырган бойдон үстүнкү кабатты көздөй жулундум. Эжем кармаганга алы жетпей калды. Болгону "токто, токто дейм, акылыңа кел" деп кыйкырып кошо чуркады. Эки акушерка алдымы тосуп кармаганга аракеттенди эле, кутурган аттай жулкунуп бар күчүм менен түртүп жибердим. Коридордун этегинде жайгашкан балдар жаткан бөлмөгө жетиш аябай узак болду, артымда жоон топ душмандарым - медиктер тапур-тупур болуп кууп келатышат. Бөлмөдө бир да бала жок экен. Анан эле магдырап учуп бараткандай болгонуму бир билем...
Көп балдардын ичинде менин да балам туруптур, мен кол сунуп чакырсам кача берди. "Балам токто" деп кыйкырып артынан ээрчий бердим. Эми жетейин дегенде эле бирөөлөр суу бүркүп жиберет. Бул бир нече жолу кайталанды. Эмне эле мага суу бүркүшөт деп көзүмдү ачсам толтура медиктер мени тегеректеп карап турушуптур. Суу бүрккөнү нашатыр спиртин жыттатып атышыптыр. Аяш эжем бетимди сылап атат.
- Сен жашсың да, дагы төрөп аласың - деп кыйын болуп акыл айтып киришти баары тең. Ошондо олбурлуу келген орус нянка:
(Уландысы кийинки санда)





кыргыз тилиндеги гезит "Асман пресс"
email • архив • редакция 
9-апрель, 2009-ж.:
1-бет
ЭЛ ТОЛКУСА СЕЛ БОЛОТ
2-бет
Жогорку Кеңеш жоюлдубу?
3-бет
Максим Бакиевдин пиво заводу
4-бет
Бишкек кайрадан күйдү
5-бет
Экс- коопсуздук кеңешинин катчысы Мирослав Ниязов:
"Сырткы саясатта түбөлүк душман, түбөлүк дос да болбойт"

6-бет
Ак үйдө Андерсендердин катары көбөйүп жатат
7-бет
Турат Мадылбеков, "Атамекен" партиясынын мүчөсү:
"Эгер мага бирдеме болсо, ИИМ генералдарынан көргүлө"

8-бет
Бурулкан УСУБАКУНОВА, "Бурул жана кайра жаралуу" кредиттик союзунун жетекчиси:
"МЕНИН ИШЕНИЧИМ МЕНИ КЕДЕЙ КЫЛБАЙТ"

9-бет
Жаз, сүйүү жана жандүйнө
10-бет
Саи Бабага сапар
11-бет
Гүлжигит Сатыбеков, обончу ырчы:
Нан уурдап жеген Гүлжигит

12-бет
Ата-бабалардын жыл санаты
13-бет
Рыспайдын Алмашы:
"Рыспай түшүмдө бейиште жүрүптүр…"

14-бет
Рактын згырыгы дамды йбанга йлантат
15-бет
Эмил Токтогонов, вале-тудо федерациясынын президенти:
"Өз арабабызды өзүбүз сүйрөйбүз"

16-бет
Билгенден билелегиң көп










??.??