Сеникин эмес, тигиникин.....

"Здравствуйте, товарищи!"
"Кыргыз" деген улут пайда болгону, андан бери канча доор алмашты. Эми ошол мезгилдерде кыргыз эли кыргыз тилинде сүйлөп келген да. Муну айтканым,биздин азыркы "акылдуулар", "намыстуулар" өзүнүн Кыргызстан деген жеринде жашап жатып, быйыл кыргыз тили расмий тил болгондугунун 20 жылдык маарекесин белгилегени жатышат, тагыраак айтканда белгилейли деп чуркап жүрүшөт. Өз элинде, өз мекенинде жашап жатып, анан ошол өз тилиңдин 20 жылдыгын беигилейбиз деп жоону чапкандай бакылдап жатканыбыз кандай гана өкүнүчтүү... Кайран тилим, бүгүнкү урпактарың ушунча бечара болсок кантели... Анан да жанагы мыйзамчыл акылдууларыбыздын айтканы боюнча сүйлөсөк, кыргыз тили расмий тил мыйзамынын кабыл алганына жыйырма жылга жакын убакыт өтсө да, ошол тилди көтөрөбүз деген көп жактары кагаз жүзүндө калып келсе да, (Эски СССР боюнча бизде гана ошондой, калган "15 бир тууган" эбак эле эне тилин эң биринчи сапка коюп койгон) "орус тилинин абалы Кыргызстанда өтө оор абалда окшойт" деп божомолдошот. Минткенимдин себеби, 5-каналдын "Күндеми" маалымат программасынан "Майдан" көрсөтүүсү " "Кыргызстанда орус тилин өнүктүрүү керекпи?" деген сурооону уялбай этпей эле эл алдына алып чыгышты. Ошол көрсөтүүгө катышкан орус улутундагы айрым кыйындардын, айрыкча акыркы бөлүгүндө айтканын угуп отурсаң эй.. орус тилин айрыкча күч структураларындагылар мыкты билиш керек экен, ошентсең кылымыш дагы азаят экен имиш. Мааниси ушундай, ушуга чейин түшүштү. Тобо-оо!
А, биздин Кыргызстандын атуулдары ошол респонденттердин канчасы кыргыз, канчасы бөлөк улуттар экенин билбейм, Кыргызстанда орус тилин өнүктүрүү керекпи?" деген суроого 6724 киши "ооба" деп жооп берди. "Жок" деп жооп бергендер болгону 1690 киши болду. Мындай жакшы жооптон кийин көрсөтүүнү алып барып жаткан орус улутундагы коллегамдын маанайы дагы көңүлдүү чыгып, жанында олтурган Орусиянын Кыргызстандагы эличисинин маанайы андан жогору, анын жанында олтурган экинчи катышуучунуку андан бетер жаркылдап, көрсөтүү да көңүлдүү аяктады... Көрсө, бүгүн Кыргызстанда кыргыз тилин эмес орус тилин өнүктүрүү өтө зарыл окшойт...

Нурдин Асанов





  Деген экен, ов!

Исхак Раззаков
Кыргыздын көрүнүктүү ишмери Исхак Раззаков жөнүндө Социалисттик эмгектин баатыры Керимбүбү Шопокова минтип эскертет:
Бир күнү үйдүн морун тазалап, карала-торала иштеп жатсак, Исхак Раззаков баштаган чоңдор үйгө чейин кирип келсе болобу. Мен майланган, көөлөнгөн капкара колумду катып турсам, Исхак Раззаков:
- Колуңузду бериңиз, сиздин иштерман колуңуздан артык кол
барбы, - деп кол алышса, өзүнүн колу да көөлөнүп калды, - дейт.
Кандай гана жөнөкөйлүк! Мындай адамдардын элеси эл ичинде эч убакта унутулбас. Өзгөчө, бүгүнкү турмушубузда тамшануу менен эскертет экенсиң, ов!





 "Түбөлүк достук" конкурсуна

ТУРЭЛ ИДЕЯСЫ
"Эч бир өлкө Дүйнөлүк Шериктештикке
жалгыз-жарым барып кошула албай
тургандыгын да толук түшүнүүбүз зарыл".

Н. Назарбаев

"Белорусия канчалык деңгээлде даяр болсо, Россия ошончолук деңгээлде аны менен биригүүгө макул".
В.Путин

"Беш манжа жазылып турганда алаканды, түйүлүп турганда муштумду берет".
Автор

"Алашчылар" жана
"туранчылар"
ТурЭл("Туран элдеринин лигасы") идеясы илгертен эле түрк тилдүү калктардын арасында жашап, анын акыл-эстүү катмарын дайым ойго салып келген.
Туран бириккенде дүйнөнү бийлеген. Туран чачылганда, дүйнө аны бийлеген. Дээрлик 100 жыл бою ал Россияга ак эмгегин, кара күчүн берип кызмат кылды. Эми Туран эркиндикке чыгып, өзүн өзү бийлөөгө умтулууда. Бирок, өзүн өзү бийлеш үчүн биригиши керек. Ансыз ал өзүн өзү башкара албайт. Өзүн өзү башкара албаган элди башкалар келип, басып алып башкарат.
* * *
1917-жылы Алихан Букейханов, Ахмет Байтурсунов, Миржакып Дулатов ж.б. казактын улуттук лидерлери тарабынан жазылган "Алаш" партиясынын Программасынын Жобосунда: Россия федерациясынын курамында Казак автономиясын түзүү тууралуу ой айтылган. Мына карап көрөлү:
"Россия демократиялык, федеративдик республика болушу керек. (Демократия дегенибиз мамлекетти эл бийлейт деген сөз. Ал эми федерация дегенибиз тең укуктуу мамлекеттердин биримдиги. Мындай федеративдик республикада ар мамлекеттин өз үйү бөлөк, бирок ынтымагы бир болот. Ар бири өз тизгинин өзү башкарат)"2 .
Тилекке каршы улуу орустук шовинизм саясаты ар бир элге "өз тизгинин өзү башкаруу" укугун толук берген жок. Өз алдынча мамлекет курууга умтулган Туран элдери жалгыздап Россия империясына каршылык көрсөтүүгө күчү жетпеди. Ал эми биригүү идеясын көтөргөн эр-азаматтар 1937-жылы, калганы 1953-жылы репрессияга учурады. Өз улутун сүйгөндөргө - "улутчулдар", Туран федерациясын түзөлү дегендерге - "туранчылдар", жалпы түрк элдеринин биримдигин жактагандарга - "пантүркчүлдөр" деген ярлыктар тагылды. Жакшы сөздөр жаман сөздөргө айланды. Жакшы адамдар "эл душмандары" делинди. Баскынчыларга каршы күрөшкөндөр өздөрү "басмачы" аталды. Ал эми орустар ойлоп тапкан Совет бийлигин идеологиясын колдоп, аларга кошоматчылык кылгандар кызматтарга көтөрүлүп, эл башкарышты.
Бирок, 1922-жылы курулган улуу империя бир кылымга жетпей, акыры 1991-жылы кыйроого дуушар болду. Туран элдери бириге турган ыңгай түзүлдү.

* * *
Бул идеянын үстүндө кыргыз интеллигенциясынын өкүлдөрү да иштешкен. Кандайдыр бир деңгээлде алар өз мезгилинен алда канча алдыга кеткенин ачык айтыш керек. Кыргыз интеллигенциясы бир өлкөдө жашаган мезгилде улуу орус эли менен бирдей укукта болбой турганын түшүнүшүп, Туран аймагынын элдерин бир "федеративдик" түзүлүштөгү мамлекетке биригүүгө чакырышкан. Алар Улуу Туран же Улуу Түркстан федерациясын түзүүнү сунуш кылышкан. Чынында ал "конфедеративдик" түзүлүштөгү коом болгон. Мына анын уставында айтылгандардан үзүндү:
СТПнын Программасы:
· Советтер Союзу менен капиталисттик мамлекеттерге бирдей каршы турган жана курамына бүт түрк уруулары кирген Туран федеративдик республикасын түзүү иштерин уюштуруу керек.
· Келечектеги Туран федеративдик республикасынын түзүлүшү СССР менен буржуазиялык-капиталисттик түзүлүштүн ортосундагы саясий коом. Биздин коомдо "жумушчу" жана "дыйкан" өз алдынча тап катары жашабайт. Биздин республика элдик бийликке негизделген тапсыз коом болуп саналат.
· Туран бийлигинин ишин жеңилдетүү үчүн бүт түрк тилдерин сингармония мыйзамынын негизинде жалпы бир орток тилге бириктирүү керек.
· Турандын жогорку бийлиги Курултайга таандык. Ал эми съездер аралык жыйындарда бийликти комитеттер башкарат3 .
Ар андай талаш-тартыштардын негизинде партия " Социал Туран партиясы " деп аталган. Анын биринчи төрагасы болуп А.Сыдыков шайланган.
1933-жылы 14-майдагы суракта С.Курманов "Биз түзгөн "Социал Туран партиясынын" программасынын негизин улуттук принцип түзгөн" деп жооп берген.
Кечээ эле алашчылар менен туранчылар көтөргөн коомдук түзүлүштү бүгүн Казак калкынын улуу лидери Н. Назарбаев күн тартибине коюуда. Ал мындай дейт: "Биз кандай коом куруп жатабыз - элдик капитализми же шведдик социализмби" деп сурагандарга мен башымды чайкап жооп берем. Менимче, биз терминдер менен ойногон оюндардан алыс болгонубуз туура"4 .
Демек, казактар бүгүн социализм менен капитализмдин ортосундагы "өзөк жол" менен баратышат. Бул жол кечээги көчмөн малчынын баласы, ливиялык улуу лидер Муаммар Каддафи айткан " Дүйнөлүк өнүгүүнүн үчүнчү жолу ". Бул чынында биздин ата-бабалардын жолу. Ошондуктан ал биз үчүн улуу жана ыйык жол. Анткени ал келечектин жолу. Биздин көз карашыбызда, эртең бүт адамзат басчу жол - ушул жол.
Бирок бул жолду бир мамлекет өзү жалгыз сала албайт. Жалгыз Казакстандын же Кыргызстандын күчү ага жетпейт.

(Уландысы 13-бетте)










Почта:janyzak@mail.ru
Тел.: +996777329784
© J.Janyzak, Kyrgyzstan