Обу жоктонсоң, оңкодон сайыласың!

Айланайын Америка, бешбармакты кандай жасачы эле, садагаң кетейин Европа, бозүйдү кантип тикчү эле?
Өз арбайын согуп жашаган диликарала, көроокаттын кулдары-плюшкиндер билген жери жок, өлкөсүнүн тагдырына күйгөн акдил патриоттор билибатат - кыргыз эли улут катары жоголуунун жолунда шыр кетип баратат. Муну мен оюмдан чыгарсам сонун болбойт беле, тилекке каршы, турмуш реалийи ушул бүтүмдү айттырып жатпайбы.


Баналдык чындык болуп турат - тилибиз кирди-чыкты сөздөргө гана жарап калды; кыргызды кыргыз кылган салт-санаалар кейпинен кетти, биринчи иретте улууну сыйлап, кичүүдөн ийменүү, топук кылып, тобо келтирүү; кыргыз элинин кыздары, жигиттери чет жерге кетип, ошол жердин атуулдугун алып жатат; кыздар көрүнгөнгө сатылып жатат; ажырашуулар аябай көбөйдү; балалуу болгусу келгендер да азайды, болсо бир-эки гана балалуу болгусу келет; жеринин ыйыктыгын, бүтүндүгүн ойлогон жетекчи жок; жаманбы, жакшыбы мусулман динин тутуп келген элдин кийинки муундары түрдүү динге кирип жатат, бул деген элдин ажырымы, кези келгенде граждандык согушка алып келчү жол; жетекчилерибиздин болумсуздугунун айынан (аз жерден айбандыгынын айынан деп айтып сала жаздадым, кудай бир сактады эй!) башка улуттарга, мамлекеттерге кор болуп турабыз, баары бар болуп туруп, баарын билип туруп кор болуп жатабыз! Ким эле кааласа баткак буту менен төрүбүзгө чыгып алып, төбөбүзгө чай кайнатат. Жогорудагылардын фонунда коррупция, кылмыштуулук, экономикалык кризис дегендериң чыйт түкүрүм маселе болуп көрүнүп атпайбы…
Жаңы жылдан мурунураак Эшимкановдун "эмесинде" бир кыз көрсөтүү алып барып жатат, бир англичанды чакырып алыптыр котормочусу менен. Тиги англичан бүлөнү кантип күтүү керек, баланы кандай тарбиялоо керектигин айтып жатат. Алып баруучу кыз аябай берилип уккан болот, суроо берген болот, шоруң кургур… Англичан болсо бүтүндөй кыргызга бүлө күтүү менен балдарды тарбиялоонун жолун үйрөтүп жатат… кетеби ошондон. Ошол англичаның никеге туруп катын алды бекен, балалуу болуп, бала жытын искеди бекен?! Анын айтканы менен тарбиялаган бала, бала эмес эле "балээ" болчудай. Эй, "токто, паравоз", ар улутта менталитет дегени болот. Аны эларалык кыла албайсың, интеграциялай албайсың, анткен күндө ойрону чыгат! Биздин аны менен ишибиз жок, айткандарын жанагы алып баруучу кыздай болуп аңырайып угушубуз керек экен. Эй, шоркелдейлер, чала сабаттар, намыссыздар, бүлө күтүү менен бала тарбиялоону чындап эле билгиңер келсе, биздин айылга келгиле, ончакты баланы тарбиялаган апалар бар, абышкасы менен алтымыш, жетимиш жыл жашаган энелер бар, алар билбеген балээ жок, сөздүн жакшы маанисинде. Андай апалар, энелер кыргыздын ар айылында сансыз. Ошолордон үйрөнүшүбүз керек. А жанагы англичандан болсо бүлөнү кантип ыдыратуу керек, кантип никесиз жашоо керек, бойдон кантип алдыруу керек же бойго бүткөзбөө керек, баланы кантип "балээ" кылып тарбиялоо керек, кары-жашына карабай чогуу-чаран кантип үйүгүшүү керек, эркек эркекти, катын катынды кантип алуу керек… ошолорду үйрөнсө болот. Биздин бүлөлөрдү бузуп жаткан да ушулар!
Ушу бүгүнкү күнү биздин кенедей мамлекетте Америкасы менен Европасынан келген сансыз коомдук уюмдар бар, өз идеясын таңуулаган, тараткан, негизги маселе ушунда… Анан бизге баарын, баарын үйрөткөн болот, жардам берген болот. Аларды ээрчиген кыргыздын күлтүңдөгөн аялдары, адыраңдаган кыздары жүрөт, жалаң гана карандай акча үчүн жүгүргөн. Мына ошолор жанагы тилибурууну ээрчитип алып кыргызга баарын үйрөтөт экен: картөшкө айдаганды, буудай сепкенди, карагай тиккенди, сууну бурганды, суранып ак урганды… Баарына мейли эле, бизге мал бакканды да үйрөтүп жатпайбы. Э кокуй наалаты, кыргыз дегениң кимге болбосун үйрөтпөйбү малды кандай бакканды, койго кочкорду кантип секирткенди, керек болсо өзү секирип ийбейби… пардон, пардон, жан күйгөндөн айтылып кетет экен, жанагы жасалма уруктандырууну ушинтип айтыбалыбатпаймынбы..
Кыргыз деген индеец эмес, абориген эмес, тээ Амазонканын жээгиндеги жунглиде жашаган жапайы адамдар да эмес. Дүйнөдөгү эң сезимтал, көрөгөч, жан-дили таптаза, адамдык менен наадандыктын ажырымын билген, наадандыкка барбаган жана да тириликти мыкты кылган эл, түбү. Жанагы самсыган тилибуруулар бизден үйрөнсүн, баарын, баарын… эң биринчи иретте заара кылгандан кийин кол жууганды…
Деле биздин айкөлдүгүбүзгө не бересиң, ошол тилибуруу кыргызча элдир-селдир эки ооз сөз айтса баса калып өпкүбүз бар. Бу да жаман адат болуп турат.
Мал бакканды, жаратылышка камкор мамиле жасаганды, тамак-ашты ыйык тутканды, "нан урсун!" деген бекер чыккан бекен, мал-жанды жанындай көргөндү… анан, эң негизгиси бүлөнү кандай күтүп, баланы кандай тарбиялаганды кыргыздан үйрөн.
Кыргыз дегениң эч качан аялзатын кор кылган эмес. Бир боз үйдө жашап, бир капшытын аялдар ээлеген. Кыргыздын ургаачысы паранжы жамынган эмес, гаремде да жашабаган, "жаңылып койсо" таш бараңга алынбаган. Эне-атасы "кызга тийчү эмес" деп уулдарын урушканычы… Бүгүн эле жанагы гендер деген саясат чыгып оң турган ишти оңкосунан сайып жатат, "бүтүндүү" эркекке "мулуңдай" секирген ары жок ургаачыларды ошол саясат жаратып жатат. Жүрөт го маралдай керилген кыргыз аялдары гендер-пендери жок эле, жан-дүйнөсү керемет, назик, бүлөсүнүн куту болуп, жаркыраган чырагы болуп!
Каныкей, Айчүрөк, Кыз Сайкал, Чыйырды, Айканыш, Кенжекан, Акылкарачач, Жаңыл Мырза сыяктуулар бекеринен аңыз болуп айтылып келеби. Ооба, балким чогултулган типтүү образ болушу мүмкүн. Кандай болгон күндө да кыргыз аялдарынын улуулугун, сулуулугун, кереметтигин, назиктигин, актыгын… даңазалап жатпайбы!
Кой эй, англичаным менен немисим… жана башка тилибуруу-каапырлар, силер билгенди биз- кыргыздар бир жерде отуруп билебиз. Андыктан бизге бирдеме үйрөтөбүз дегенден мурун эмнени үйрөтүш керек, чечмелеп алып келсеңер, же аныңарды тим эле коюп, керемет жерибизге суктанып кеткиле, меймандостугубузду көрүп кеткиле, анан да Санта Клаус деген маскарапозуңар бизде жашабайт, жашаса Саякбай атабыз айта кетмек моминтип:
Мына ошондо Эр Манас
Кара жаак айбалта
Кармай калып имерди
Санта деген Клаусту
Өлөр жериң ушу деп
Өпкөгө тартып жиберди
Анан,Мамашев деген немени
Матап, байлап келгиле
Мазгини чаккан майбаштын
Маселесин карайын
Мазгисин өзүн чагайын
Деген буйрук берди дейт.

Муну да биле жүргүлө.
Силер, ошо тилибурулар, адамзат жашоосунун мыкты салттарын, классикалык үлгүлөрүн, адамдык эмне экенин жакшы билбейсиңер, үйрөнүп кеткиле. Билбегенди үйрөнгөндүн уяты болбойт!
Ушинтем да анан улут катары жоголуп бараткан жолду эстейм…аттиң!

Баратбай АРАКЕЕВ




 "Өчпөс ырлар" рубрикасынан

Ойгон намыс!
Куюлтуп жашыңарды,
Чүмкөнүп башыңарды.
Тарттырып жүрөсүңөр,
Табакта ашыңарды.

Көзүңөр сокурбу бейм,
Темселеп отурбу дейм.
Эзели бүтпөс эрмек,
Той менен топурбу дейм.

Алдуусу алсызын жеп,
Ардуудан арсызы көп.
Адашкан бул күндөрдө,
Алкыштан каргышы көп.

Бириң бай, миниң жарды,
Ойгоноор күнүң барбы?
Аракка алдырбаган,
Айылда кимиң калды?

Кубандың тойгонуңа,
Кур дүрмөт ойлоруңа.
Чыркырап турса дагы,
Чындыкты сойгонуңа.

Дилиңди аттатыңбы?
Тилиңди сатканыңбы?
Мээримсиз кудай ургур,
Мекенди атпадыңбы!

Жериңди тартып кетти,
Кениңди артып кетти.
Даңаза кыласыңар,
Даамы жок тантык кепти.

Алдыңкың арты болду,
Бүтүнүң жарты болду.
Ээрчиме элге айланып,
Эгизиң жалкы болду.

Дос тууган жатың болду,
"Киргизге" атың конду.
Аялдар тентип кетип,
Кыздарың катын болду.

Айтса кеп түгөнбөстүр,
Өтүүдө күн өлбөс бир.
Короо-жай шыпырылбас,
Кышында күрөлбөстүр.

Эмне кылуу керек?
Жүрөктү угуу керек.
Уктатпай намыс-арды,
Ойготуп туруу керек!

Тургунбек Бекболотов










Почта:janyzak@mail.ru
Тел.: +996777329784
© J.Janyzak, Kyrgyzstan