mainkaptal

Гезит, макала, архив, 2007,2018

  Жылдын жоготкону

Шайлообек ДҮЙШЕЕВ, Кыргыз эл акыны,
Байдылда Сарногоев атындагы эларалык Адабий сыйлыктын лауреаты
КУДАЙДЫН ТООСУ КУЛАДЫ
Редакциядан: Калкагар тоодой залкарыбызды дагы бир залкар жоктоптур. Чыкебизди кара жерге берердеги канкакшаган ырын Шакебиз дагы толуктап, өксүгүн улап, Айтматовго ыр менен тургузган эстелик болуп калыптыр.

Автордон: Бул жоктоо ыры улуу жазуучу жерге берилерден бир күн мурун жазылган. Эртеси коштошуу зыйнатында филармонияда Кыргыз эл артисти Замирбек Үсөнбаев коштоп турган.

Мухити соолуп кыргыздын
Муңканып турган чагыбыз.
Мурдараак жетип барганга
Муунтканы калган ажалдан
Муназа кылып алганга
Муунабай койду алыбыз.

Келбеси кетип кыргыздын
Кетилип турган чагыбыз.
Кездешип жакын барганга
Кешигиң каткан ажалдан
Келе деп сууруп алганга
Келалбай койду алыбыз.

Желеги түшүп кыргыздын
Жер муштап турган чагыбыз.
Жетсе да ажал четжерде,
Жергелүү кыргыз элиңе
Жетелеп алып кеткенге
Жеталбай койду алыбыз

Кош эми Чыке, дүйнөдө
Өлүмгө айла жок экен.
Өөдө-ылдый өкчөй бербестен
Өзөккө тийчү ок экен.
Өкүмү катуу түгөнгүр
Өлчөөсү өтө зор экен.

Бир келген өлүм башта бар,
Бир базар өтсө сезербиз.
Бир башың жетөө болсо да
Бир бирден жалгыз экенбиз.
Биз дагы ушул дүйнөдөн
Биликтей жалп деп этербиз.
Билинбей кирип башбагып,
Билектей чымды жазданып,
Бир күнү өтүп кетербиз.

Жыдытчу өлүм башта бар,
Жылбышкан кезде сезербиз
Жылдыздай көпбүз десек да
Жыгылсак жалгыз экенбиз.
Жылмайган ушул дүйнөдөн
Жың-жыңсыз жайга этербиз.
Жыландын пирин тутсак да,
Жылгадан алтын сузсак да
Жылаңач бойдон кетербиз.

Айланган ажал башта бар,
Ай баткан кезде сезербиз.
Атадан алтоо болсок да
Ар бирден жалгыз экенбиз.
Армандуу ушул дүйнөдөн
Акырет жайга этербиз.
Алты кез жерди жай кылып,
Ак шыбак көрдү там кылып
Алакан жайып кетербиз.

Күүлөнүп ажал келгенде
Күн туруштук бербептир.
Гүлдөгөн бейиш, кыз-улан,
Гүл туруштук бербептир.
Түйшүктүн баарын жашырган,
Түпкүргө барып жашынган
Түн туруштук бербептир.

Үмүтүн таппай жоктогон,
Үшкүрүп ырга коштогон.
Үргөнчүн кечип сүйүүнүн
Үркөрдүн үйрүн козгогон.
Үйүнө барбай ай-жылдап,
Үкөйлөп кырда боздогон
Үн туруштук бербептир.

Алуучу ажал келгенде
Ай туруштук бербептир.
Сандаган дайра, сан өзөн
Сай туруштук бербептир.
Кайыгып тили байланып,
Кареги тетир айланып.
Кабылан Манас, Алмамбет
Капырай,
Кан туруштук бербептир.

Качырып ажал келгенде
Калдактап алга безалбай,
Кайгынын чаңын кечалбай.
Карарган ушул дүйнөдөн
Кайып бир болуп кеталбай.
Кара тер басып, жаш кулап,
Каргадай кара жаны үчүн
Канатын Айга чапкылап.
Калканыч таппай андан да
Капкагын Жердин каккылап,
Катыгүн Чыке деги эле,
Жан туруштук бербептир.

Желмаян берсе безалбай,
Желжетпес берсе кезалбай.
Денесин катчу жай издеп,
Деңизге түшүп кеталбай.
Же, куюндап көккө жеталбай.
Же, куюугуп кумду тешалбай,
Ошо, жел туруштук бербептир.

Жээлигип ажал келгенде,
Желелеп баарын буу каптап,
Жексендеп топон суу каптап,
О Чыке, жер туруштук бербептир.

Тарткылык экен кантели,
Тамылжып Күндөй баттыңыз.
Табият берген таланттын
Тамырын бойлоп актыңыз.
Таберик болуп кыргызга
Тарыхты көздөй бастыңыз.
Таржымалын замандын
Таш китепке жаздыңыз.
Таманы жука кыргызга,
Табылгыс байлык каттыңыз.
Талашпай оокат кылгын деп
Табытка барып жаттыңыз.

Ысмайыл акын айткандай
Ала Тоонун байрагын
Ыргап жүрүп өттүңүз.
Жыласы көп дүйнөдө
Жыргап жүрүп өттүңүз.
Баасы кымбат талантты
Багып жүрүп өттүңүз.
Батыш менен Чыгышка
Барып жүрүп өттүңүз.
Кандай заман келсе да
Карагердин тизгинин
Кагып жүрүп өттүңүз.
Кандай бийлик келсе да
Канторунда алардын
Карып жүрүп өттүңүз.
Жанар тоодой дайыма
Жанып жүрүп өттүңүз.
Жалгыз тийген Күнгө окшоп,
Жарык жүрүп өттүңүз.
Жалганы көп жашоодо
Жаза баспай бир дагы,
Жагоосу тик жандарга
Жагып жүрүп өттүңүз.
Асман-Жерди соолутпай
Арасында ааламдын
Агып жүрүп өттүңүз.
Эми, багынтып ажал жеңгенде,
Баа жеткис курак келгенде.
Балдаксыз таштап элиңди
Балбылдап Күндөй өчтүңүз.
Эми, батаңды журтка бергисиз,
Батмандап алтын берсек да,
Бастырып кайра келгисиз,
Чыке, Барса-Келбес деген бир,
Башка бир жайга көчтүңүз.

Канча бир дубан шаарыңдан,
Кайгырып калың эл келди.
Канаттуу уулун жоготуп,
Кара жер сыздап термелди.
Карайлап бүгүн Алтынай,
Казангап ыйлап сенделди..
Кайыгып жолдо Толгонай,
Кан жутуп турган Сейдеңби.
Кайрылып Чыке ким берет,
Катыгүн,
Кайта эми бизге сендейди.
Кысылып булут кыраңдан
Кыйгачтап акты булагы.
Кылтыйып келген ажалдын
Кырсыктуу беле сурагы?
Кымбаттуу уулун жоготуп,
Кыйналып журтуң турабы?
Кыйла элден келип канчанын
Кылгырып жашы кулады.
Кыйырды билген адамга
Кыргыздын эле тоосу эмес,
Кыямат, кылымдын тоосу кулады.

Теминип булут тектирден
Тескери акты булагы.
Тебелеп келген ажалдын
Текебер беле сурагы.
Теңдешсиз уулун жоготуп
Теңселип журтум турабы.
Тескейден келип канча элдин
Термелип жашы кулады.
Тегизди билген адамга
Тектирдин эле тоосу эмес,
Теңирдин тоосу кулады.

Куюндап булут кумайдан
Кубулуп акты булагы.
Кубалап келген ажалдын
Куужолтой беле сурагы?
Кунда жок уулун жоготуп
Кумсарып журтум турабы.
Кургуйдан келип канчанын
Кумайга жашы кулады.
Куранды билген адамга
Курдайдын эле тоосу эмес,
Кудайдын тоосу кулады!..

Кол калды тарткан жебеде
Коңгуроо калды кемеде.
Конушун таппай айланып,
Кош тулпар калды желеде.
Коштошуп калды комуз күү
Кол булгап муздак денеңе.
Колуна кармап таягын
Коштошуп калды кереге.
Кордуктун арты ушу экен
Колдогу алтын элеңиз,
Кор кылбай сизди кыргызга
Койнуна катты Жер-Эне.

Ала Тооң калды суналып,
Арманы ичте тунарып.
Ай-Күндөй Соң-Көл да калды
Ак өрүм чачы чубалып.
Азаңды тартып алыстан
Ак көбүк чачып кубарып.
Ак толкун болуп жер муштап,
Арманын жээкке чыгарып.
А көрө айтчы, калайык,
Айтматов бизге таштаган
Абийирди кандай кылалык?!

Ысык-Көл калды суналып,
Ылдыйтан өйдө чубалып.
Ырыстан бүткөн эмедей
Ыраңы көккө кыналып.
Ыр болуп турган кайран көл,
Ый болуп муңун чыгарып.
Ызасын тартып Чыкемдин
Ыргыштап толкун жер муштап,
Ызгаарын чачып кубарып.
Ырасын айтчы, калайык,
Ыйлап бир бизге калтырган
Ыйманды кандай кылалык?

Чолпону көктө жаркырап,
Чокусун жылдыз өпкөн жер.
Чолпусу жарк деп мөңгүнүн
Чоюлуп булут өткөн жер.
Чоң Маймак, Шекер, Манас тоо,
Чолпонбай, Чынгыз өскөн жер
Чогуусу менен ал калды,
Чоң-кичүү далай жан калды.
Такалуу аттын изи жок,
Талантын издеп тал калды.
Талааны бойлоп Танабай,
Таякчан Момун чал калды.
Таластын суусу шолоктоп,
Табытың тиктеп Ай калды.
Таарыса огу ажалдын,
Тагдыр ай,
Таап ала турган ал барбы?

Каныкей ашкан бел калды,
Кан Манас баскан жер калды.
Кайгырып ини-карындаш,
Катарлаш өскөн тең калды.
Каарманың калды канча бир,
Калк үчүн кымбат кен калды.
Кантели Чыке, билгенге
КАБА ТАШ кылып ааламга,
Кадырлап алчу эл калды.
Көзөнөк ушул дүйнөдөн
Көчпөгөн барбы, оо Чыке?
Көк менен Жерде түбөлүк
Көктөгөн барбы, оо Чыке?
Өтүрүк ушул дүйнөдөн
Өтпөгөн барбы, оо Чыке?
Өлбөчү суу деп киринтип,
Өлбөйт деп кайра тирилтип,
Өчпөгөн барбы, оо Чыке?

Кечөө, шат мылтык кармап сүйүнгөн
Шамдагай эле түйүлгөн.
Шайтанын кууп эчкинин
Шагылдуу тоодо жүгүргөн,
Шаштырып ажал чыкканда
Шайманы кетип түңүлгөн.
Шам чырак жанып каталбай,
Шагылга кирип жаталбай,
Шаа мерген Кожожаштын да
Шамалга сөөгү илинген.

Өксүтүп үрөй учурган
О, Чыке, өлүмдөн кимдер кутулган.

Арга жок акка көндү го,
Ай-күнсүз жакка төндү го.
Асылын далай кыргыздын
Армандуу кырсык бөлдү го.
Айланып кетпей ажалы
Акыры жерге көмдү го.
Ашуудан отчет берчүле
О, Чыке, кечөө Байдылда
Ажалга отчет берди го.

Байдылда деген ким эле,
Бал тилдүү ырдын пири эле.
Балдакчан баспай калса да
Балбаны эле, пил эле.
Кыргызга мындай акындар
Кылымда келет бир эле.
Тамшантып турган өз элин
Таңдайы таттуу тил эле.
Арбак ур ажал ага да
Айласыз барып кас богон.
Азгырып кеткен ат жолдон
Аккалпак кыргыз эл сыздап,
Азалуу көзгө жаш толгон.
Атасыз калган батальон -
Атасыз калган "Ташкоргон".

Аманат экен ушул жан,
Ажалдан кимдер кутулган.

Кечээ, таластын төмөн жагында,
Там-ташы токол айылда.
Тагдыры татаал күндө өскөн,
Тайгүлүк кезде өзүңдүн
Таалимиң алып үндөшкөн.
Тарбия, билим алган соң,
Танабай менен сүйлөшкөн.
Таптаган Гүлсары атыңды
Такалап бизче сүйлөткөн.
Жакыпбек уулу Ашымды
Жараткан өзү кайра алып,
Жалаңкат чымга жашырды.

Теңирге теңеп Манасын
Теңдешсиз жазып кагазын,
Тең таппай турган кезинде.
Тездетип ажал санатын
Көрүнөө чиркин алды эле,
Көз көргүс жайга салды эле.
Көзү жок ажал жөн турса,
Көп жазары калды эле.
Көгөрүп китеп жазгандын
Көзөлү эле, алды эле.

Уңгулуу сөздүн ири эле,
Улут деп күйгөн пил эле.
Уу жүзү курсун ажалдын,
Унчукпай келип Ашымды,
Уйпалап салды тим эле...

Бой бербейт экен эчкимге,
Болбойле колдон жулдурдук.
Болжолсуз кайран талантты
Боо түшуп куран окуган
Бозоргон дөбө кум кылдык...

Таластын берки башынан,
Таамай чыккан жашынан.
Таап алып ажал аны да
Табытын көздөй ташыган.
Жаш кетти кайран жигит деп,
Жан тургай таш да жашыган.

Өлөрүн эрте билгендей
Өрчүтүп ишин жылгызды.
Ыйманы ысык жан эле,
Ыраазы кылып кыргызды.
Ырдатып салды тим эле,
Ырасул менен Чыңгызды.
Өлүмдөн ким бар бошонгон,
Өлбөс жан барбы ошондон.
Өкүнтүп кеткен Аманың
Өзгөчө жазган өзүңдү,
Өзгөчө мыкты которгон.

Көпүрө-Базар айылы,
Көөнө жер болчу кайыны.
Көз тийип Аман өлбөсө
Көкөлөп турмак дайыны.
Көкүрөк дарты ачылбай,
Көк жондон соккон закымдай
Көр чеңгел ажал көрсөткөн,
Ал дагы,
Көз көргүс жакка кайыды...

Эсебин эчким таппаптыр
Этектен алып ажалды.
Эмгеги элин көтөргөн
Ээсине бердик далайды.
Анделектей кезинде
Аласын терип актаган,
Алымкул өзү таптаган.
Агарып чыгып батадан
Ак калпак кыргыз элине
Алтымыш жылы какшаган.
Шаң эле анын болушу,
Шартылдап турчу комузу.
Шайырың эле бир келген
Шаңкылдап турчу добушу.
Даңазасы болчу өткөндүн,
Дайрасы болчу сөздөрдүн.
Дарысы болчу ырчынын,
Дабасы болчу көптөрдүн.
Телегейи тең эле,
Тебетейи кең эле.
Теминип жалгыз чыкканы
Театрга тең эле.
Тегеренип кыргызга
Теңирден түшкөн эр эле.

Эсилим Чыке, караңыз,
Эси жок ажал тойбойбу,
Эгерде өтпөс жаралса,
Элиңдин сүйгөн эркеси
Эстебес өтпөй койбойбу.

Калкына сиңген эмгеги
Канчалардын жаны өткөн.
Канаттуу дулдул элдеги
Кадырман Калый кары өткөн,
Кайыңдай Чолпон бала өткөн.
Окейдин уулу Төлөмүш,
Океан талант а да өткөн.
Сүймөнкул, Динар, Болоттой
Сүйүктүү жандар дагы өткөн.
Рыскулов Муратбек,
Рыспай ырдын жаны өткөн.
Тулпарың Жолон, Турардай
Туйгундардын баары өткөн.

Серпилип ажал серпкенде
Секиде жаткан чал өткөн.
Сексенге жашы жетпестен
Сегизге чыккан бала өткөн.
Жумадыл уулу Советбек
Журтуңдун улуу уулу эле
Жулкунбай жүрүп а да өткөн.
Кечээ эле,
Добулбас болгон дооруна,
Дооронбек деген иниңиз
Догурунбай ооруга,
Тагдырын таштап үйүнө,
Талаада калгыр азыркы
Таарынып заман түрүнө.
Тартылып кетти кантели,
Таяксыз көрдүн түбүнө.

Кайыр кош Чыке, жакшы жат,
Калганын карап сактайлы.
Кара Джип минген биз эмес,
Карарган чымдын алдында
Кабылан Манас жатпайбы.

Кошуңуз Чыке, асылым,
Эми артыла берет баркыңыз,
Ааламды баскан даңкыңыз.
Айтматов деген ысымың
Ааламдын соккон төшүнө
Ак жылдыз болуп орносун.
Түрүлгөн кыргыз элинин
Түгөтпөй турсун ордосун.
Түрк дүйнөнүн түбөлүк
Түркүгү болуп колдосун!
Ыраазыбыз сизге эми,
Ысмакем бир кез айткандай:
"Сексенге чейин жеттиңиз,
Сегиз жылга татырлык
Ырахат көрүп кеттиңиз".
Ыраазы болгун бизге эми,
Канча миң кылым өтсө да
Кыргызың эстеп жүргөндөй
Эстелик койсун сизге эми!...









??.??