mainkaptal
Пользовательский поиск
  Тарых жарыгы

Американын атом сырын Россияга (СССРге) кимдер саткан?

Игорь Шафаревич дегенди билсеңер керек. Улуу окумуштуу. Совет учурунда эле математика илими боюнча Лениндик сыйлык алган. Бирок биздин көпчүлүк дөөлөт кулдары сыяктуу бийлик көчүгүн жалаган эмес. Социализмдин өзгөчө терс жактарын айтып, жазып турган. Совет өкмөтү басмадан чыгартпаса, башка тилдерде чыгарып, академиктин ой-пикири дүйнөнүн урмат-сыйына арзыган. Мисалы, "Социализм как явление мировой истории" деген эмгеги чет мамлекеттердин дээрлик бардыгында 1977-жылы басылганы менен, Россияда кечээ 1990-жылдын арасында орус тилинде араң чыкты. Совет учурунда А.И.Солженицын, А.Д.Сахаров менен бир көзкарашта болуп, чогуу иштешкенине карабастан, кечээки канталамайда алардын катарына каршы чыгып, кол үздү. Еврей элинин чыныгы маани-маңызын маңдайга такап далилдеген "Русофобия" деген эмгеги үчүн дүйнөлүк еврейлердин жана еврей кандуулардын каргышына калып, ар жактан таланганы менен, анын аргументине каршы аргумент, функциясына каршы функция уккан жок.


Кечээ жакында ал кишинин "Русский вопрос" аттуу ("Алгоритм", М.2009) килейген китеби чыкты. Балким ал китеп атактуу окумуштуу-публицисттин акыркы (тфү! тфү!) мурасыдыр. Китеп бизге эле эмес, бүт дүйнөгө тиешелүү маселе, ой жүгүртүү, азырынча эч ким таналбас илимий жылаңач фактыларга жыш.
Биз бүгүн ошол китептеги бардыгыбызга тиешелүү тагдыр чечер бир окуяны которуп берүүнү туура таптык. Буга себеп: Россия жакында атом бомбасын чыгарганынын баланча жылдыгын өтө салтанаттуу белгиледи.
…Американын "Атом" долбоору кантип Советтер Союзунун колуна тийип калгандыгы жөнүндө дөдөмөл-жоромол, талаш-тартыш али табында. НКВД генералы П.Судоплатовдун уулу менен бирге жазган "Айрыкча тапшырма" аттуу китебинин жарык көрүшү азыр ал отту огобетер алоолонтту. Китеп англис тилинде жарык көрдү, жакын арада орусча чыгат сыяктуу. Ал китеп тууралуу мен мурда эле жазгам. П.Судоплатов ишенимдүү күбө экендигинде күмөн жок. Анткени ал ошол учурда "Атом долбоорунун" НКВДагы көзөмөлчүсү болчу. Анүчүн анын атасынын атынын баш тамгасынан "С бөлүмү" деген кызмат ачылып, аны П.Судоплатов өзү жетектечү. Совет чалгыны менен Батыш "атомчуларынын" алака-катышы согушка чейин эле башталган. П.Судоплатовдун "Чалгын жана Кремль" (М., 1996) аттуу китебинде НКВД агенти Григорий Хейфец Италиянын ичи-койнуна кирип жүрүп, атактуу физик Э.Ферми менен М.Пантекорвону өз койнуна тарткан, ашынган антифашист, ишенимдүү маалымат булагы катары.
Алар качан АКШга качып, орун-очок алган соң Хейфец ал атактуу окумуштуулар аркылуу Оппенгеймерге жакындашкан. 1941-жылы Хейфец Эйнштейн баштаган эң көрүнүктүү физиктер АКШ өкмөтүнөн аябагандай көп акча алып, кандайдыр бир жашыруун долбоор иштеп жаткандыгы тууралуу Оппенгеймерден алган маалыматына таянып, бизге жеткирген. Оппенгеймердин башын огобетер айланткан НКВД агенти Елизавета Зарубина болгон. Хейфец анын аялы Екатерина менен биздин агентти (Зарубинаны) эзилиштире тааныштырып, өтө ысык мамилеге өткөргөн. Анткени Оппенгеймердин аялы коммунисттик идея менен Советтер Союзуна сокур ишенген аялдардан эле.
<…>Алардын ажарлуу таасири аркылуу Оппенгеймер Фуксту совет шпиондоруна иштөөгө көндүргөн. Ага атагы таш жарган физик Сциллард да кошулган. Ал сыяктуу аракеттердин арааны канчалык экендигин мындан байкаса болот. Испаниядагы ичара согушка катышып, кийин НКВД агентине айланган Морис Коэн аялы Лонаны да өз өлкөсүнүн чыккынчысына айландырган.
Аялы абалы асман айдан кетип макул болгон эмес, бирок күйөөсү бүт дүйнөгө орной турган акыйкатты алачаап жатып аябай ишендирип салган. Натыйжада, Лона Хиросимага түшүрүлө турган атом бомбасынын ыңгай-ырайын бизге эбак эле жеткирип салган.
... Судоплатов минтип жазат: "1943-жылы Москвадагы Еврей театрынын дүйнөгө белгилүү актеру Соломон Михоэлс өзүндөй эле белгилүү акын Итиик Фефер менен АКШга барат, фашисттерге каршы Еврей комитетинин өкүлдөрү катары. Михоэлс менен Фефер АКШга жөнөр алдында Берия аларга "еврейлер Советтер Союзунун маданияты менен илимине эбегейсиз зор салым кошту" деп айткыла деп расмий милдет тагат. Максаты - Сталин саясатынын аркасы менен СССРде антисемитизмдин жугу да калган жок деген ишара эле. (Анткени "Атом бомбасы" долбоорунда иштеп аткандардын бардыгы еврей болчу. - Котормочудан). Ошентип акча чогултушмак жана америка коомчулугун ишендирмек. Анткени Оппенгеймер Германиядан жероогон еврейдин баласы экендигин, андыктан СССРдеги еврейлердин абалына өтө кызыкдарлыгын Хейфец эбак элеп-ченеп совет бийлигине жеткирген.
Оппенгеймер менен Ферминин жашыруун аты Жылдыз жана Басма ээси болчу. Кээде экөөнү бириктирип, Жылдыздар деп атай турган. Ошентип атом жаралышы тууралуу Нью-Йорктон алгачкы кабар Карл (Фукс), Млад (Пантекорво) жана Жылдыздар (Оппенгеймер менен Ферми) акылуу жеткен. Оппенгеймер, Ферми, Сциллард Теннеси, Лос-Аламос, Чикаго атом борборлорундагы лабораторияларда ассистент катары иштеп, ал жерлерге НКВДнын орун-очок алышына кадимкидей шарт түзгөн. Айланма реакциянын ийгиликтүү ишке ашканын биринчи ирет Пантекорво билгизген. Андан алеки саат өтпөй совет тыңчылыгы "Италия кемелери Жаңы Дүйнөгө жетти" деген из жашырган телеграмма алат. 1943-жылдын жазына чейин НКВД 286 жашыруун документ алган. Оппенгеймер эле "Атом долбоорунун" айыбын ачкан беш жашыруун документ жиберген...
<…>НКВД ал долбоордун техникалык акы-чүкүсүн мындай кой, анда иштегендердин ички ыйкы-тыйкысынан өйдө жат билип турган. Айрыкча Фукстан алынган маалымат ат көтөргүс роль ойногон. "1944-жылы Манхэттен долбоорунун графигин, көлөмүн, өнүгүү өлчөмүн, атом бомбусунун жардыруу принциби менен себеп-жөнүн, эмне үчүн андай ыкмага артыкчылык берилгенин ж.б. илимий аныктамаларды Фукс аркылуу алдык" деп айтылат китепте.
Фукс 1946-жылы Англияга көчүп келип, советтик тыңчылар менен ар 3-4 айда Лондондо 6 жолу жолугуп турчу. Фукс Америка өндүргөн уран - 235 менен плутонийдин маалыматын өтө тактык менен билгизип турду. Ошондон улам АКШ менен Англия бомба кору СССРди бир заматта "энесин таанытат" деген пикир пайда болду 1955-жылы.
Сталин 1940 же 1950-жылдын башында Батыш СССРге батынып кол салалбайт деп ойлогон. Сталин ишмердиги менен темирдей бекемдигине мактал айткан Хрущевдин сөзү менин али эсимде. Атом бомбуларынын дүйнөдөгү дөгүрсүгөн кожоюндугуна карабай, СССР ошонүчүн Батышка "ме!" деп койгон маанисинде маселени кырынан баса айткан.
Эми азыр ачыкка чыгып атыр, Сталиндин "сталдыгы" Фукстун жашыруун кулак кагышына байланыштуу экен. Дегинкиси, тарых азыр дээрлик башкача карала баштады. Маселең, Потсдам конференциясында АКШ президенти Трумэн Америка атом бомбасы деген акыл жеткис курал жасады десе, Сталиндин мурутунун бир кылы да кыймылдабаганын айтышат. Анын эмнеге кыймылдабаганы азыр маалим болуп отуру. "Атом долбоорунун" өнүгүү этаптарын Сталин Трумэнден да мурда билсе керек. Анткени андан мурда Трумэн вице-президент эле, вице-президентти мамлекеттин өтө жашыруун, жабык иштерине катыштырчу эмес.
Арийне, бул тарыхтын тамырын атом физикасынын атасы - улуу Нильс Борсуз табууга мүмкүн эмес. Судоплатовдун айтканына караганда, Бор совет тыңчысы болгон эмес. Бирок Оппенгеймердин саясый көзкарашына опсуз чоң таасир тийгизген. Ал Рузвельт менен Черчиллди "Атом долбоору" маалыматын Советтер Союзу менен тең бөлүшүп, бир атом борборун уюштурууга үндөгөн...
1945-жылы АКШда "Смит отчету" деген жарыяланып, атом бомбусунун жаралышы тууралуу көп маалымат берилген. Отчеттун расмий максаты - коомдук пикирди козутуу болчу. Андан да ашкан максаты - советтик физиктердин сесин алуу эле. Отчетто жалган аныктамалар өтө арбын болгондуктан, Оппенгеймер кол коюудан баш тарткан. Ал аныктамалардын жалгандыгын жарыя кылыш үчүн Нильс Бор менен жолугууга жетишкен. Жолукканга Даниянын прогрессивдүү жазуучусу, Советтер Союзунун эски досу Андерсен Нексе жардам берген. Совет өкмөтү тарабынан НКВД кызматкери Лев Василевский менен физик Трлецкий жиберилген (мен Трлецкий менен жакын тааныш элем, бирок бул ишке катышканынан шек санаган да эмесмин).
Василевскийдин отчетуна караганда, Бор өтө толкундап, атүгүл колу калчылдап турган имиш. Кыязы, ал "өнөктөштөр союзу" идея үгүт-насааты жана жашыруун кызмат тыңчылары менен жолугушуунун ортосундагы айырма асман менен жердейлигин сезсе керек. Андыктан андан кийинки жолугушууга Василевский барган эмес. Бор Трлецкийдин 22 суроосуна жооп берген. Трлецкийдин отчету бизде жакында эле жарыяланды.
Советтик атом бомбунун жасалышына Курчатов түздөн-түз жетекчилик кылды. Судоплатов китебинде келтирген Курчатовдун Министрлер советинин төрага орунбасары Первухинге жазган катында: "Биз таанышып чыккан материалдар биздин изилдөөлөргө жана маселеге жаңы илимий техникалык мамиле жасоого омоктуу багыт берет" деп баса белгиленилет. Сталин менен Берия бомба жасоону тездеткиле деп кыйнай бергендиктен, Курчатов Америка үлгүсүн үзүп-жулкпай көчүрүүгө аргасыз болот. Судоплатовдун айтымында, 1949-жылы жардырылган бомба ушинтип пайда болгон. Ошолеле учурда өзүнчө вариантта бомба жасоо иши да кошо уланган. Ал 1951-жылы жардырылган.
Которгон
Аман АКМАТОВ
P.S. Макалада аталган окумуштуулардын ысымы бүт дүйнөгө белгилүү. Мисалы, Ферминин ачылыштарын мектептерде, анын ичинен кыргыз мектептеринде да окутат. Баардыгы дээрлик Нобель сыйлыгынын лауреаты. Ал эми Оппенгеймер 1950-жылдары Америка соту тарабынан соттолгон.




кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция 
31-июль, 2009-ж.:
1-бет
"Мечиттер турат көк чийип, Мектептер турат жөткүрүп"
2-бет
Ат жүрүшпү же "мат" жүрүшпү?
3-бет
Коомдук Ордо Кеңеши кайрылды
4-бет
Акыркы шанс ушинтип өлдү…бү?
5-бет
Бирөөнүн кризиси бирөөгө пайда
6-бет
Устаранын мизинде оодарылган замандын уюткусу
7-бет
Медреселер мектептерди басып өтөбү?
8-бет
Американын атом сырын Россияга (СССРге) кимдер саткан?
9-бет
Кыргыз кыргызга ишенбесе, кылымда да оңолбойбуз
10-бет
Машиненин көптүгүнөн кең дүйнө тарыйт
13-бет
Жетинин бири кыдыр же аптаптуу 60 жаш
14-бет
Акчага ачкөз окутуучулар, билимсиз адистер пайда болууда
15-бет
Нурдин ИБРАИМОВ:
"Кудай бар, ар кылганыңа жооп берчү күн келет дечү атам"

16-бет
"Жолдошум менен эч качан ажырашпайм…"
17-бет
Мамсанэпидемкөзөмөл: "Ден соолукта болуп, кубанычта баарлашыңыздар!"
18-бет
Араб эли кыргыз диндештерин унутпайт
19-бет
Издейм сени, арасынан элдердин...
20-бет
МИҢ ТҮРКҮН АДАМ
23-бет
Күйдүм чок
24-бет
Коомго ким көп коркунуч келтирүүдө?
25-бет
Сөзирмемдер
26-бет
"Апам алдей алып келет деп уулум күтүп жүрөт..."
27-бет
Агым-гейм
28-бет
Пейджер
29-бет
Апта астрологиясы
31-бет
Шоу маек
32-бет
Шоу винегрет


ПОИСК ГАЗЕТЫ