mainkaptal


Пользовательский поиск
  Кыянат кайым

Адамга аң уулообу
же саясый аң-сезимби?
Орустарды оозанбагыла?
Тышкы миграция менен шугулданган "Замандаш" ассоциациясы өткөн жылы Россияда 350 кыргыз киши колдуу болуп өлгөнүн айтат. Албетте, ал аркандай кылмыш аракеттердин "акыбети" экендиги турулуу. Анын ичинен өздөрүнүн күнөөсү менен да. Арийне ал өлүмдүн басымдуу көпчүлүгү улутчулдук негизде, башкача айтканда, кийинки 20 жылдын аржак-бержагында Россия учу-кыйырын өрдөй чаап жанбагып, атүгүл туруктуу өрүш алабаштаган тышкы миграцияны, асыресе, кавказдыктар, борборазиялыктар, кытай менен түрктөр өңдүү "караторуларды" өгөйлөгөн өтө орусчулдардын колунан өлүп атат деп этиет айтылчу.
Кечээ, январь айында эле Москва менен Санкт-Петербургдан 4 кыргыз жигити ашкан мыкаачылык менен ажал тапканы жарыя болгон. Өлгөн жигиттердин бирөөсүнүн жанындагы 20 жашар кыргыз кызы ооруканада катуу кайтарууда экен. Не дегенде, канкорлор тирүү күбө калтырбайт дешет. Ал өлүктөр жерге жашырылып үлгүрөлекте дагы бир кыргыздын өмүрү кыянатчылык менен кыйылды деген кабар тарады. Ошондо гана кыргыз коомчулугу скинхэддер тууралуу ачык оозана баштады. Москвадагы кыргыз элчилиги орус өкмөтүнө олуттуу нота жөнөттү деген маалымат бар.
Ага окшогон аракеттер арына тийгенби, айтор Кыргызстандагы славян диаспорасынын лидерлеринин бири - Вишневский мырза ММК аркылуу: "абайлап сүйлөгүлө, анте берсеңер, эки өлкөнүн ортосундагы мамиле бузулат, Кыргызстанда деле орустар киши колдуу болуп жатат" маанисинде сөөмөй кезеди.
Эмне демекпиз? Минтип зекүү - духу, логикасы, социалдык функциясы жагынан баягы тоталитардык түзүлүштүн ит оорусун ойго салат. Улуу дөөлөтчүл саясат 70 жыл "орус" деп оозантпай оозубузду желимдеп келген. Оруска байланыштуу тигил же бул кыймылды талкууламак тургай, жөнжай сүйлөшүүгө акыбыз жок болчу. Эгемендиктин эченчи жылында анын кайрадан баш көтөрүп, жергиликтүү калкты кайрадан жекире баштаганы, албетте азыркы кыргыз бийлигинин кол куушуруп, таман жаламай саясатына байланыштуу.
Тилекке жараша, эгемендик эйфориясы тарагандан бери республикада орус диаспора өкүлүн улуттук өчөгүшкө салып өлтүрмөк түгүл, кодулап-кордогон учурду, башкасын билбейм, мен уга да, көрө да элекмин. Жок, ошондой фактылар тенденцияга айлана баштадыбы, аны коомчулукка алып чыгып, талкуулоо, таразалоо, жыйынтык чыгаруу керек эле эмес, зарыл. Болгондо да күңкүлдөп-мыңкылдабай, "эки өлкөнүн мамилеси бузулат" өңдүү эски өлөң менен коркутпай, бир элди өйдө, бир элди жерде калган төмөн санабай. Кайсы калктын болбосун кадыресе рухий турмушу ошону талап кылат.
Вишневский мырза Россия маалымат каражаттары менен бизден да жакшы кабардар экендигине ишенем. Аларда скинхэддер маселеси небак ачыкка чыгып, талкууланып келатыр. Айрымдарына токтолуп, сөздү создуктурбай, "Московский комсомолец Кыргызстан" гезитиндеги бир кабардын атын которбой келтирүү жетиштүү: "Скинхеды убивали гостей с юга каждый уик-энд" (31.10.07.).
Экинчиден, Вишневский экөөбүз же экөөбүздөй 10-15 киши бирдеме деп койсо, "эки өлкөнүн ортосунда мамиле" урап түшсө, ал эмне болгон мамиле? Мамлекеттер мамилеси айрым граждандарынын алака-катышына карап түзүлөбү?
Сөздү өз нугуна буралы. Ошентип скинхэддер деген эмне? Тарыхы кандай? Карманган принциптери кайсы? Философиясы? Келгиндерге эмнеге өч болуп атат? Биздин уул-кыздар кимдин колунан, эмне үчүн курман болууда? Ушул жана башка анын айланасындагы маселелерге учкай токтоло кетсем дейм. Анткени биздин азыркы саясый-экономикалык кырдаалга, айрыкча жакырчылык сазына белчеден баткан эл турмушуна өткөрөр өрнөк, берер сабагы бар. Анүстүнө карапайым калктын көпчүлүгү андан анчалык кабардар эмес.
Такырбаштар тамыры кайда?
Скинхэддер Европа өлкөлөр-үндө көп кездешет. Бери дегенде, субмаданият сыягында. Адабияттар ал алгач өткөн кылымдын 70-жыл ортосунда Англияда пайда болгон дейт. Бир жагынан панк кыймылынын ыдырашынан, экинчи жагынан экономикалык кризистен улам. Өлкөнүн жакырчылык сазына баткан жумушчулар аймактарындагы кыларга иши, саларга кушу, жанында жарым тыйыны, тыйын табууга үмүтү да жок жаштары коңшу аймактардагы өздөрүндөй эле жаштар менен тынымсыз мушташынан пайда болгон имиш. Кийин көп өлкөлөрдө "классикалык" формага айланып кеткен кийим-кечеси да ошол көчө урушуна ылайыкталган: баткак менен кан анча байкала бербеген арзан кара жынсы; качканга жана тепкенге ылайыктуу боолуу аскер бут кийми; колго илинбеген жакасыз кыска куртка; каршылашы же полиция чачтан албаш үчүн тасырайта кырылган баш.
Ошол эле мезгилде Улуу Британияда неофашисттик идея баш көтөрөт. Улуттук фронт (УФ) жана башка ультраоңчул кыймылдар көчөлөргө жүрүш уюштуруп, "караларды" - азиялыктар, африкалыктар, Вест-Индиядан чыккандарды кордоп, зордоп, өлтүрө баштайт. Эмне десе, экономикалык кризиске өз өкмөтү эмес, артараптан агылып кирип аткан "каралар" күнөөлүү, алар арзан күч боло берип ишибизди тартып алды, эмгек акыбызды азайтты ж.б. Алар акырындап коомдо таасирдүү күчкө айланып, айрым жергиликтүү шайлоолордо жеңишке жетип, демек бийликке аралашат. Скинхэддерди боорго тарта баштайт, скин-клубдардын түзүлүшүнө, ачылышына каражат аябайт. Расага каршы ырлар, "Британияны аппак түстө сактайбыз!" өңдүү ураан-чакырыктар жаралат.
Айрым маалыматтарда, жок, скинхэддер Англияда андан мурда, 1967-жылы пайда болгон. Коомго нааразы жумушчу жаштар Ян Стюарт солисттик кылган "Кан менен арнамыс" музыкалык топтун тегерегине чогулуп, андан нары өөрчүп кеткен делинет. Кеп анда эмес, кеп скинхэддердин түпкү тамыры жакырчылыктан, жумушсуздуктан, бир сөз менен айтканда, өлкөнүн социалдык-экономикалык кризис абалынан суу ичкендигинде. Кеп ушундай эле кыймылдар советтик түзүлүштүн чыгыш ыптасындагы жаңы курулган жарды-жалчы мамлекетте башкача формада, мейли, башкача мазмунда байкалып баратканында. Мисалы, диний агымдар, экстремисттик күчтөр.
Эгер Кыргызстан экономикасы ушул бойдон өчөйүп тура берсе, бийлик демократия өнүмдөрүн чөптөй чаап, прогрессивдүү кыймылды, оппозицияны муунткандан ашалбаса, бизде ошол сыяктуу кыймылдар пайда болбойт деп ким кепил болот? Бизде - чегара-чени белгисиз, жазуучу таамай айткандай, кербен сарайга окшоп, артараптан аңырайган "ачык" өлкөдө. Айталы, азыркы бийликте оппозициянын омурткасын сындырып, кирер жерине киргиздик деген менменсинүү күч. Алты айласы түгөнгөн оппозиция калктын эң ызалуу катмарына (алар жүз миңдеп саналат), ошол эле диний экстремист, сепаратист кыймылдарына кайрылууга аргасыз болсочу? Айрым саясат изилдөөчүлөр 24-март төңкөрүшү криминал дүйнөсүнүн жардамы менен ишке ашканын ачык айтып, андан таналек. Ошондой болгонуна өзүбүз күбө болдук, кийинки окуялар көргөздү. Бул атайын изилдеп, ой жүгүртүп сөз кыла турган маселе деңизчи.
Ошентип скинхэддер 80-жылдын башында Скандинавия, Голландия, ФРГ, Австрия, АКШ, Канада, Австралияда, ал эми 80-жылдын ортосунда Франция, Бельгия, Дания менен Швейцарияда пайда болгон. "Чыгыш блогунун" ойрону чыккан соң Польша, Чехия, Венгрия, Хорватия, Словения, Болгарияга жайылган. Айрыкча Чехия менен Хорватияда скинхэддер цыгандарды тирүүлөй өрттөгөн фактылар басмасөзгө жарыяланды. Ушу тапта Хорватияда цыган дээрлик калган жок маалыматы бар.
Албетте скинхэддер мүнөзү Батыш өлкөлөрүнүн ар биринде арбашка. Мисалы, Италияда көбүнесе футболго байланыштуу делинсе, Финляндия менен Францияда ачык эле фашисттик түс алды дешет. Аларга майдалап токтолуп отурбай, Россия скинхэддеринен учкай кабар бере кетейин. Канткен менен биздин тагдырга алардын таасири бир кыйла тийип атат.

(Уландысы бар)
Алым ТОКТОМУШЕВ




 

Россиядан биздин беш жаран скинхеттердин колунан каза тапты. Кыргыз өкмөтү кандай чара көрүшү керек?
Илим КАРЫПБЕКОВ, "Медиа өкүлдөр" институтунун директору:
- Мекендештерибиздин чет жерден өлүп атканына өкмөт кандайдыр бир деңгээлде күнөөлү. Биздин өлкөнүн арбир жараны кай жерде жүрбөсүн мамлекет тарабынан корголууга тийиш. Москвада жайгашкан биздин элчилик ал жакта эмгектенип, окуп жүрүшкөн жарандарыбызга бул маселе боюнча түшүндүрүү иштерин жүргүзүшү зарыл. Бийлик өкүлдөрү Россия өкмөтү менен сүйлөшүп, кылмышкерлердин жоопкерчиликке тартылышына көзөмөл жүргүзүшү керек.

Алтынбек МАМЫРАЛИЕВ, хирург:
- Жердештерибиздин бөтөн жерде бейажал курман болушу өтө өкүнүчтүү. Жыргап кеткендеринен чет жакка жумуш издеп кетти дейсиңби? Үйбүлөсүн, балдарын багайын дешти да. Өзүбүздө күнүмдүк турмушубузду канааттандыра турган жумуш орундары болгондо Россияны көздөй тентип кетишпейт эле. Бул кайгылуу окуяга мамлекеттик деңгээлде баа берилиши керек. Жөн калтырып коюуга болбойт. Биздин өкмөт орус бийлиги менен сүйлөшүп, мекендештерибиздин коопсуздугу үчүн шарт түзүп берсе жакшы болмок.

Сейит ЖААНБАЕВ, Улуттук билим берүү академиясынын кызматкери:
- "Жыргаганымдан жылкычы болуптурмунбу" деген кеп бар кыргызда. Биздин атуулдарыбыз жашообуз майкөл-сүткөл болгону үчүн кетип атышкан жок чет жактарга. Сыртта эмгектенип жүрүшкөн мекендештерибиз жөнөткөн акчанын эсебинен мамлекетибиз кармалып турат деп төш кагабыз. Алардан бизге акча келип турса жакшы, ал эми мигранттарыбыздын коопсуздугу жөнүндө баш ооруткубуз келбейт. Беш жараныбызды орустун улутчулдары өлтүрүп кетишти. Россия бийлиги кармадык, жоопко тартабыз деп эле атышат. Буга чейин скинхеттердин бирнечеси кармалган фактылар болгон. Бирок, бирөөсү дагы кылмыш жообуна тартылган жок. Бул билингени гана. Билинбей каза тапкандары канча дейсиң. Биздин бийлик тез аранын ичинде орус өкмөтү менен сүйлөшүүгө барбаса болбойт. Мындай көрүнүш кайталана бериши мүмкүн.

Таалай КОҢУРБАЕВ, куруучу:
- Эки жылдан бери Москвада курулушта иштейм. Айылдагы ата-энебизге акча жөнөтүп турабыз. Көргөн күнүбүз курусун. Баарына кайыл болуп баса берейин десең, бул жакта ылайыктуу жумуш жок. Канчалаган адамдар мекенине тирүү кайтпай, сөөгү келип атат, айрыкча курулушта иштегендер. Аларды карап отуруп зээниң кейийт. Кыргыздар Москвада 2-сорттогу адамбыз, арзан жумушчу күчбүз. Эми кайрале барып, курулушта иштейм. Үйбүлөнү багыш керек. Андан башка жол жок. Өз алдынча барып алып, жумуш табалбай тентип жүргөн мекендештерибиз күн санап өсүүдө. Бийликке ишенбейм. Аларга биздин жөнөткөн акча гана керек. Өлүп баратсаң да карашпайт. Жаңырган жылдан бери 5 адам өлдү. Өкмөт тараптан реакция болдубу? Ооздоруна талкан толтуруп алгансып унчукпайт. Жок дегенде өлгөндөргө көңүл айтып коюшса боло.

Нурканбек КЕРИМБАЕВ






Яндекс.Метрика