Айгүл ШАРШЕН

Томолой жетим

Томолой жетим
<<2 of 6>>

Тойчу эсине киргени эле Өмүрбектин балдарынан токмок жеп чоңойду, ага чейинкисин билбейт. Өмүрбектин аялы Чачыкей шакылдаган келин. Өмүрбек экөө үйлөнгөнү балалуу болушпады. Тойчуну багып алышкан. Андан кийин эки уулду болушту. Чачыкей эки баласына үйрүлүп түшүп, Тойчуну карап да койчу эмес. Балдарынын көзүн караганга алар аябай тентек болчу. Тойчунун ичип жаткан чайыбы, тамагыбы атайын төгүп коюп, экөө эки жагынан чукулап, кулагын чоюп, чачынан тартып ыйлатып койчу.
— Апа, карачы! — деп Тойчу жеңи менен жашын аарчый арыздана кетти.
— Акылың жок, ошо кичинекей немеден ыйлап калдыңбы? — деп Чачыкей балдарынын кылыгына кубана аны жонго чаап койду. — Бар ойнот, андан өлбөйсүң.
— Чачымды жулуп жатпайбы? — деп Тойчу анда ага өз энесиндей кежирлене кетти, кайдан билсин өзү жетим экенин. — Ойнотпойм, өздөрү ойной берсин!
— Ом э-эй өлүгүңдү көрөйүн чечек десе, сени ошолор үчүн багып отурам да, болбосо балакетимди алганы багып жатат дейсиңби, — деп Чачыкей кулагынан катуу чоюп түртүп жиберди.
— Аа-а! — деп чаңырып ийген балага жини келген Чачыкей колуна чыбык алып:
— Шүмшүк ий, кара башыңа көрүнгөн шүмшүк, тим эле ата-энең бүгүн өлгөндөй өкүрөсүң да! — деп чыбык менен шыйракка чаап-чаап жиберди.
Тойчу качып барып тамдын артына отуруп алып ыйлап жатты. Ал түшүнбөдү: «Эмнеге апам мени жаман көрөт, Эдил менен Эмилди урбай мени урат» деп солуктап жаткан, анан ошол жерде уктап калган экен. Ошондо Тойчу алты жашта болчу. Чачыкейдин чыбык көтөрүп долулана сүйлөп жатканын короого жаңы кирген Өмүрбек көрүп аны карай суроо салды:
— Эмне эле сүйлөнүп жатасың?
— Жанагы шүмшүк, балдар ойноп кулагынан кармап койсо ыйлап жатпайбы, тим эле ата-энеси жаңы өлгөнсүп.
— Чачыкей, эсиң менен бол, ошол бала колуңа тийгени балалуу болуп отурасың, кесир кылба, экинчи баланын кулагына ата-энең дегенди угузчу болсоң таарынба!
— Ошону алганда эле бала бере койду дейсиңби, кудайым эрте берет, кеч берет. Менин зарымды укту кудай. Негедир ушу баланын сүйкүмү жок, жаман көрүп кетчү болдум, — деп Чачыкей күйөөсүнүн сөзүнө кулак салбай казан аягын калдырата ишин жасап жатып сүйлөй берди. — Бирөөнүн баласын баккан болбойт экен.
— Эмне дейсиң, оозуңду жаап каласыңбы же бирди көргөнү турасыңбы?! — деп Өмүрбек ачуулана кыйкырганда Чачыкей тайсалдай түштү:
— Сага эмне болуп кетти?
— Атаңдын башы, кана Тойчу? Экинчи ошонун үнүн чыгарчу болсоң менден жакшылык күтпө! — деген Өмүрбек эки жакты карап, тамдын артында бүрүшүп уктап калган Тойчуну көрүп, көтөрүп келип жаткырып жатканда ал чоочуп ойгонуп кетти.
— Ата, ата, апам мени урду…, — деп Тойчу көзү жашылдана арызданып жатты.
— Шашпа уулум, апаңды көрсөтөм, сага көтөргөн колун сындырбасамбы? — деп Өмүрбек кирдеген кийимин көрүп, ичинен аялына жини келип, шымынын түрүлгөн жеринен кызара түшкөн чыбыктын тагын көрүп чоочуй өйдө көтөрсө көгөрүп кетиптир чыбык тийген жерлери. — Сен акмак турбайсыңбы эн-не-ңди урайын десе, жаш баланы ушунча урбасаң өлөсүңбү, ыя?
— Кичине эле домдоп койгом, эмне болуптур?
— Кичине домдогонуң ушулбу, этине туруп калыптыр, убал-сообу бар го?.
Ушул учурда Эдил менен Эмил эшиктен кирди.
— Ата-а, ата!
— Ата, биш ойноп келдик, укмуш ойнодук дейсиң, тух-тух-ту-ух деп мылтык атып ойнобудукпу! — деп Эдил эдиреңдей Өмүрбекке жабышты. — Тойчу жинди, ал жама-ан, биш менен ээч ойнобойт ал.
— Уулум, ал сенин акең болот, экинчи ага мындай сөздү айтпай жүр, уктуңбу? — деп Өмүрбек уулун чекесинен өөп Чачыкейди карады. — Сен жакшы аял болсоң жаш балдарды бири-бирине кайрабай ынтымактуу болгонго үйрөтпөйсүңбү?
— Мага эле асылып калдың да, мен эмне кылып жатам? — Чачыкей булкулдай кетти. — «Жатыны бөлөктү жамаса болбойт» дегенди билесиңби, өзү эле бөлүнө берет.
— Жаныңды жебе, ушул кантип бөлүнсүн? Оозуңду бекем кысып ашыңды жасап жүр!
— Болуптур атасы, болуптур эми, Тойчукеми экинчи урбайм, ээ балам? — деп Чачыкей заматта өзгөрүлө түшүп, Тойчунун маңдайынан өөп койду.
— Эдил менен Эмилди кандай көрсөң дал ошондой кара, кийиминин кирин мындан кийин көрбөйүн, — деп Өмүрбек ачуулана аялына карады. — Муну кордойм деп балдарыма зыяның тийсе сени ошол замат өлтүрүп салам! — деди эле, Чачыкей үн ката албай мелтиреп отуруп калды.
Ошондон кийин кээде гана тилдеп, урушуп калбаса, аны көзүнүн карегиндей карап калды. Өмүрбек кийим алабы, оюнчук алабы, үчөөнө бирдей алып берет. Эки баласынан да Тойчуну жакшы көрөт. Тойчу окууга бара турган болуп калганда өзүнчө эле майрам болду. Өмүрбек костюм-шым, ак көйнөк жаңы туфли алып келип кийгизип, сумканы артына асып койду да:
— Мына уулум, сен эми окуучу болосуң, жакшы окуп, апаң экөөбүздү кубант, ээ? — деп эки бетинен өөп, мектепке өзү алып барды.
— Ата, мен жакшы окуйм, — деп болбурады Тойчу.
— Садага, сен менин тун уулумсуң, инилериңди сен окутасың, ага чейин мектепте тартиптүү бол, уулум, — деп Өмүрбек мектепке жеткиче кобурашып кадимки чоң киши менен сүйлөшүп жаткандай кеңешип баратты.
Класска киргизип эң алдыңкы партага отургузуп өзү жанына отурду да, Өмүрбек мугалимге карады.
— Сиз уулуңуз менен окуйсузбу? — деди мугалим жылмая.
— Ооба, уулум менен кошо окуйм, — деп Өмүрбек күлө Тойчуну башынан сылап өйдө болду. — Менин уулумдун бою кичинекей, арттан досканы көрө албай калат, ушул жерге отурсун ээ, эжеси?
— Мейли, мейли аке, эрке балаңызды эң алдыңкы партага отургузалы, анан алдыңкы окуучу болсо эле болду? — деп мугалими Света жылмайып Тойчуга карады. — Кана, атың ким?
— Тойчубек…
— Фамилияң?
— ? . . .
— Эжекеси, ал азыр фамилия дегенге түшүнбөйт чыгаар. Эсимде, мен да түшүнбөй кийин гана билгемин. Фамилиясы Борбиев Тойчубек Өмүрбекович, — деп Өмүрбек күлүп калды. — Эмесе уулумду сизге тапшырдым, а сизди кудайга! — деди да чыгып кетти.
Света анын артынан карап ойлуу отуруп калды: «Кандай жакшы адам, балдарын энелери алып келишет көпчүлүгү, а бул киши… » деп ойлуу Тойчуну карап койду.
Ошентип Тойчу биринчи класска барды. Өмүрбек Чачыкейге күндө:
— Сабакка таза жөнөт, күндө өзүң кийгизип тур, бала неме кир болуп барбасын, анан сабагын окутуп тур! — деп дайындап жатты.
— Макул, кантип эле сенсиз билбей калайын атасы, уулум өзү деле жакшы жигит болуп калды, карасаң жазганын, сулуу кылып жазып келиптир! — деп дептерин көргөзө кетти Чачыкей күйөөсүнө.
Өмүрбек совхоздо бугалтер болуп иштейт. Эрте кетип кеч келет. Аялына ишенбей кээде уктап калган Тойчунун жанына келип, төшөгүн ачып көрүп анан эс алат. Анын Тойчуга мынчалык кароо болуп калганына Чачыкейдин кээде жини келип кетет, бирок күйөөсүнүн: «Балдарыма зыяның тиет экен» деген сөзү кулагынан кетпей өзүн зордоп Тойчуну таза жуунтуп, кийимин таза жууп өзүнүн балдарындай кароого аргасыз болгон. Тойчу сабакты жакшы окуй баштады, мектептен келээри менен отуруп алып сабак даярдайт. Баладай болуп ойнобойт, китеп карап отура берет. Эдил бир аз чоңойгонго Тойчуга анча тийбей калды, атасынын «ал сенин акең» дегенинен улам бала болсо да түшүнүп калгандай. Эмил экөө өздөрүнчө ойноп жүрө берет.
Чачыкей балдарынын капарсыз ойноп жатканын көрүп кубана жылмайып алып өткөнүн ойлонуп жатты…

Өмүрбек окуусун жаңы бүтүп келген жылдары Чачыкей мектепте пионер вожатый болуп иштеп жүргөн. Аны бир көрүп сүйүп калды. Өмүрбектин ата-энесинин үйү алардын үйүнө бет маңдай эле. Чачыкей күндө аны көрүп атайын көчөгө чыгып турчу, бирок ал зыңкыйа кирип кетээр эле. Кийин анын Кенжегүл менен сүйлөшүп жүргөнүн көрүп ичи күйдү: «Эмнеге мени көңүл буруп карап койбойт, Кенжегүл менден өйдөбү, ошончолук эле сулуубу?» деп ыйлап да калат. Кенжегүл Чачыкей менен бирге окуган кыз. Ата-энесинин колунда жогунан окууга баралбай калган. Чачыкей болсо Өмүрбек шаарга кеткенден кийин эле таенесиникине келип окуп калган. Бири-бирине чоочун эле. Бир күнү Кенжегүлдүн туулган күнү болуп калды. Чачыкей жасанып алып жетип барды. Ал келгенде кыздар, балдар келип калган экен.
— Ой Чачыкей, эмне мынча кеч келдиң? — деп Кенжегүл аны тосуп алып өбүшө өйдө өткөрдү.
— Чачыкей, сени эле күтүп жатканбыз, — деп кыздар да ага карап кол чаап калды.
Кенжегүл төрдө унчукпай отурган Өмүрбекти карап:
— Чачыкей, бул жигит биздин кошуна, аты Өмүрбек, таанышып койгула! — деди жайдарылана.
— Кенжегүл бизди өзү тааныштырып койду, ошентсе да өзүм айтып коеюн, менин атым Өмүрбек, — деп Өмүрбек жылмая колун сунду.
— Чачыкей… — Колун суна анын көздөрүнө тигиле туруп калган Чачыкейди Кенжегүл тартып кетти:
— Бир көрүп сүйүп калып жүрбө курбум, анын башы бош эмес, — деп Кенжегүл тамашалай күлүп аны жанына отургузуп, — Өмүрбек бухгалтер болуп иштейт, кыскасы бул жигит кызматчы,, — деп кошумчалады.
— Кыздар, балдар, эмесе туулган күндү баштабайлыбы, Кенжегүлдүн жыйырма жашка чыкканын белгилейбиз! — деди бир кезде Алмагүл деген шакылдак кыз.
— Туура.
— Туулган күнүң менен, Кенжегүл!
— Куттуктайбыз! — деп бири тура калып музыканы койду. — Кенжегүл, ушундай жаштын дагы бешин жаша, сүйгөнүңө жет!
— Сүйгөнүңдү бекем карма, ато башкага кетпегендей болсун! — дешип тамашалай шарактап, Алмагүл төрдө унчукпай жылмайып отурган Өмүрбекти карап койду.
— Менден эле коркпосо, башка тартып алчу эч ким жо-ок! , — деп Чачыкей да тамашалай Кенжегүлдү карады. — Туурабы ыя, Кенжеш?
— Оо-ой корком, чын эле сенден коркуш керек! — деп Кенжегүл да тамашаны түшүнгөндөй жаркылдай жооп бергенде Чачыкейдин ичи тарый түштү: «Чын эле Кенжегүл сулуу тура, мени кайдан карамак, неге мен Кенжегүлдөй эмесмин?» деп ызаланып алды. Түн жарымга чейин ойноп, күлүп отуруп анан тарашты. Чачыкей үйүнө кетимиш болуп акырын Кенжегүл менен Өмүрбекти аңдып кайра акырын анын үйүнүн жанына жетти, жетип эшигинин алдына өтмөк болуп калганда алардын үнү там артынан угулуп калды:
— Кенжеш, мен сени менен турганда өзүмдү кандай бактылуу сезээримди билсең… — деген Өмүрбектин үнү угулду.
— А менчи, мен дагы сени узатып эле кайра көргүм келет, аргам эле жок, артыңдан барганы турсам да, — деген кыздын үнү назик наздуу угулганда Чачыкей андан аркысын уккусу келбей: «Тим эле созулуп калат тура, тобо-о. Жигит менен сүйлөшүп көрө элекмин, мага бир жигит сөз айтпайт» деп өзүнчө жинденип үйүнө келди да жатып алып ыйлап жатты.
Чачыкей ошол жылы педучилищага окууга өтүп окуп калды. Шаарда жүрүп каникулда келсе Кенжегүлдү башка айылдык жигит ала качып кетиптир. Аны уккан Чачыкей ичинен кубанып алды, атайы кеңсеге барып Өмүрбекке жолугуу үчүн шылтоолоп барып коридордо бирөөнү күткөндөй эки жакты карап турса Өмүрбек кабинетинен чыга калды. Байкамаксан болуп турса:
— Оой Чачыкей, сен кайдан?
— Өмүрбек көрө калып басып келип колун сунду. Студент кыз келип калыптыр го биздин айылга.
— Оо кандайсыз, келип калдык, — деп, «Кенжегүл кетиптир, эми менден кутулуп көрчү» дегендей Чачыкей кытмыр жылмая назданып койду.
— Абдан сулуу болуп кетипсиз го, шаар сизге жаккан го? — деп Өмүрбек тамашалай күлүп калды.
— Сулуунун сулуулугу сүйгөн адамың жаныңда болсо гана сезилет, сиз Кенжегүл турганда башка сулууларга көңүл бургуңуз келбегендир?
— Койсоңузчу, — деп Өмүрбек көңүлү чөгө коридордон чыккыча унчукпай калды. — Сиз качан келдиңиз шаардан?
— Эки күн болду, жумуштап келе калдым эле. Көңүлүңүз чөгө түштү окшойт, мен күткөнүмдү карап турайын, бара берсеңиз болот, — деп Чачыкей артына бурулду.
— Жок-жок, Чачыкей, капа болгонум жок, бүгүн колуң бош болсо кечки жетиде жолуксак кантет? , — деп Өмүрбек аярлай карады.
— Аа-а кечиресиз, бүгүн бошобойм го, — деди Чачыкей наздана аны карап, — Кенжегүл эмне дээр экен, сиз менен жолугушканымды угуп же көрүп калса? — деп жылмайып койду.
— Чачыкей, сиз али уга элексизби?
— Эмнени угушум керек? — деп Чачыкей билмексенге сала сурап койду.
— Кенжегүлдүн турмушка чыгып кеткенине үч ай болгон…
— Койчу?!
— Ооба Чачыкей, аны ала качып кетишкен, ошентип Кенжегүл азыр бирөөнүн келинчеги!
— Кызык, анан сиз унчукпай кала бердиңизби? Сүйүүңүз анык болсо тим турмак эмессиз, чындап сүйгөн эмессиз го? , — деп Чачыкей сынай сурады.
— Сүйгөмүн, жанымдан артык көргөнмүн, бирок ата-энем мени токтотуп койду, «бирөөнүн эшигин аттап калган кызды тынч кой, бата куранга калса өзүнө да сага да жаман болот» деп болбой койду…
— Жаман болуптур…
— Чачыкей, жолугуп туралы…
— Кеткенче көрөмүн, балким кайгыңызды басуу үчүн бир аз убакыт керектир…
— Эми ал өттү, жаштык-мастык дегендей…
— Сиздин көңүлүңүздү ачып, жабыркаган жүрөгүңүздү жубатууга менин кудуретим жетээр бекен? — деп Чачыкей басып кетти.
Өмүрбек турган ордунда кала берди. Ошондон көп өтпөй Чачыкей шаарга жөнөгөнү жатканда аны ала качып алды, өзү сүйгөн адамга капысынан жар болду. Өмүрбек чын дили менен сүйбөсө да Чачыкейди жактырып алды, өз макулдугу менен алды. Беш жыл жашап Чачыкейдин согончогу канабады…

Айылдаш коңшуларынын үйүндө Султан деген отуздардан ашкан жигит бар эле. Аны Арстандын жээни деп коюшчу. Арстан картаң киши, кемпири өтүп кеткен. Султан кандайдыр келинчек алып келди. Аны жетим кыз экен деп бири айтса, жо-ок бир жактан качып келген имиш, төркүндөрүнөн жашынып жүрүптүр деп бири айтат. Эмнеси болсо да карыганда Арстанды карап багып жатышты. Ошол жылы карынын өпкөсүнүн дарты күчөп дүйнө салды. Султан менен Зейнеп өздөрү калып оокат кылып жатышкан. Аялынын боюнда бар эле, эми төрөйт деп турганда Султан кыштоого мал караганы барып көчкүдө калды. Ыйлап-сыктап жүрүп Зейнеп айы-күнүнө жетип, төрөй албай көз жумду…





Чачыкей ушул жерге келгенде көзүнөн куюлган жашын аарчып: «Ырас эле кечээгисин унутуп калат тура адам, ушу көзүн ача элек наристени сурап барганда кандай абалда элем» деп алды, шуу эте үшкүрүп да алды…
Арстандын деле өтө жакын туугандары жок болчу, азыноолак мал-келин, үйүн-дүнүйөсүн алганга бир жакыны чыкты. Он күндүк наристеге келгенде эч кимиси үндөбөй калышты. Ошол учурда Өмүрбек аялына келип:
— Чачыкей, ушул баланы биз алып багып алалы, — деди.
— Койсоңчу Өмүрбек, кантип…
— Ушинтип эле, азыр экөөбүз барабыз да баланы ак сакал, көк сакалдардын алдында сурап алабыз, анан бизге кудай берет!
— Кудайдан сурап күтө турсак берээр, берээрин унутпасын дешет го? — Чачыкей күйөөсүн аргасыз жалдырай карады. Ал: «Көзүн ачпай жатып ата-энесин жеген бала бизге кайсы жакшылыкты алып келмек эле» демек болду, бирок Өмүрбектин сырын билгендиктен айта албады.
— Жок, ушул баланы багабыз, эгер каршы боло турган болсоң мен өзүм багып алам, сен кете бер! — деп Өмүрбек сыртка чыгып кеткенде, аргасыз анын артынан чыгып, Арстандын үйүнө ээрчише келишти.
Ошентип улуу-кичүүнүн алдынан өтүп, наристени алып келишкен эле…

Чачыкей ушуларды ойлонуп отуруп Тойчуну ичи жылый бир карап алды: «Байкушум, ак жолтой болду» деп. Ал келгенден алты ай болуп боло электе кош бойлуу экенин билди. Өмүрбек аны укканда балтыр бешик болуп санаасыз жаркылдап күлгөн Тойчубекти көкөлөтө көтөрүп:
— Ак жолтоюм менин, Тойчумдун артынан тойлор келди, эми биздин үйдө той болот Чачыкей, уктуңбу? — деп кубанычы койнуна батпай өпкүлөп, наристени эркелетип жатты.
— Келе мага берчи? — деп Чачыкей баланы андан алмак болду эле Өмүрбек бербей ала качты:
— Менин уулум, менин эркетайым, акжолтой Тойчукем!
— Мага деле берсең, мен дагы көтөрүп турайын, — деп Чачыкей болбой эле талашып жатты.
— Бербеймин, уулума бешик той беребиз, эртең бир кой соебуз, өзүңдүн төркүнүңдү, менин ата-энемди чакырт, той беребиз, той! — деп Өмүрбек баланы колуна көтөрүп алып бийлеп жатты.
— Ээк кудай, ушунчалык да сүйүнөсүңбү, Өмүке?
— Кантип сүйүнбөйм Чачыкей, ушул күчүктүн артынан экөөбүз дагы бир кан-жаныбыздан бүткөн балалуу болгону турсак?! — Өмүрбек баласы менен кошо Чачыкейди кучактап алып өпкүлөп жатты, — Биз балалуу болобуз эми?!
— Ырас эле, ырас эле, Өмүке, ушул убакка чейин мен ушуну ойлогон эмес экемин, — деп Чачыкей ушул ирээт чын дилден ыйлап жиберди. — Күчүгүм десе!
Өмүрбектин колундагы баланы шуркурата моюндарынан жыттап кубанганынан буркурап ийди.
Ошонун эртеси эл чакырып, Тойчуга бешик той беришти, бирок боюнда бар экенин эч кимге билдиришпеди. Тойчуну жерге-сууга түшүрбөй карап калышты. Ошонун артынан эне болоорун билген Чачыкей кудуңдап керээли кечке баласы менен алек. Тойчу бир жашка толгондон аз өтпөй ал уул төрөп алды…

Чачыкей эки уулу менен алышып үйдө отурган, эзели ачкыл ичпеген Өмүрбек бир күнү кызуу келди.
— Сага эмне болду Өмүке, уулдарым менен мен үйдө отурсам, сен минтип ичип келгениң кантип болсун?
— Эк, барчы ары, ичсе ичип койдум да, уулдуу болгонума ичсем болбойбу? — деп Өмүрбек костюмун илип коюп диванга жатып алды.
— Мейли атасы. Кубанганыңдан ичкениңе каршы эмесмин… — деп Чачыкей унчукпай чайын, тамагын алып келди эле ичпей жатып алды.
Көпкө чейин үйбүлөсүнө карабай өзүнөн-өзү чүнчүп, Өмүрбек кээде ичип келсе, кээде келбей калып арадан бир айдай убакыт өтүп кетти. Чачыкей өзүнчө сары санаага батып: «Бул соо эмес, бирөөнү таап алып балдарын кыялбай жүргөн го?» деп ичинен тынып жүргөндө, ага бир классташы жолугуп калды, экөө сүйлөшүп туруп Акылай минтти:
— Баса уктуң беле, Кенжегүл төрөттөн каза болуптур! — деди.
— Качан?
— Бир айдан ашты го, экинчи баласын төрөй албай каза болуп калыптыр…
— Жаман болгон тура байкуш.
Чачыкей ойлуу ушинткен менен Өмүрбектин эмнеге кайгырып жүргөнүн эми түшүндү: «Эмдигиче унуткандыр деп жүрсө, унутмак тургай өлгөнүнөн өйдө кабардар болуп жүргөн тура, ай чырактай баланы төрөп берип отурсам да мени кадырга албаганы эмнеси? Кокус өлбөсө ага кайра үйлөнөм деген оюу бар окшойт» деп үйүнө келип да тынчы кетип жатты.
Кеч келген Өмүрбектин алдынан тосуп алып:
— Эмнеге эле мынчалык кайгырып өзүңдү таштап жибердиң, же Кенжегүлдүн тирүү жүргөнү үчүн жашап жүрдүң беле? — деди ага.
— Ооба, ошентип жүргөм, эми башка сөзүң жокпу?
— Анда мен баламды алам да кетем, сенин ысык-суугуңа күйүп, мончоктой уул төрөп берген аялың турса кайдагы жашоосу бөлөк аял үчүн өзүңдү курмандыкка чалгың келсе чала бер!
— Кеткиң келсе жол ачык, менин бир аз аны унутушума жардам бергендин ордуна кетем десең өзүң бил. Бирок бир сунушум бар, баланы таштап кет! — деди Өмүрбек аялын карабай туруп.
— Эмнеге таштайм, кудайдан зар тилеп таап алган баламды таштабайм!
— Таштайсың, баланы көтөрүп ушул үйдүн босогосун аттап көр! — деп Өмүрбек анын маңдайына келип көзүнө тике карап калды.
Чачыкей анын ушул турушунан чоочуп кетти. Анткени Өмүрбектин көздөрү чанагынан чыга колдору калчылдап тургандыктан өзү тайсалдай түштү. Үн дебей көзүнүн жашы бетин жууй ары басып кетти. Ошол бойдон эч кимиси унчукпады. Бир туруп ызаланып, өлгөн Кенжегүлчө кадыры болбогонуна ичи ачышса, бир туруп: «Эмне экен, сүйсө сүйгөндүр, баары бир менин койнумда, өзүм сүйгөн адамымдан балалуу болуп отурам. Аны да бир күнү унутаар мезгил келет, өмүр бою ушинтип жүрө бермек беле» — деп өзүн сооротуп кала берди.
Өмүрбектин көкүрөк башындагы өкүнүчү жер көтөргүс болчу. Анткени ал Кенжегүл экөө бирге түн катып жолугуп жүрчүдө жаштыктын жалындаган махабатына туруштук бере албай экөө кошулуп койгон эле. Кенжегүлдү Өмүрбектен да өтө сүйгөн жигит аны ала качып алганда ал чыр кылып ыйлап жанына жолотпой коет. Аялдар аны арбап жатканда айласы кеткен кыз алып келген күйөөсүнө сырын айтуу үчүн:
— Болуптур, мени алчу жигит менен сүйлөшүшүм керек, — дейт соолуктаган кыз. — Бир да бирөө болбосун, жекече сүйлөшөм.
— Ма-акул айланайын, — дешип аялдар чыгып кетип күйөө болчу Шадыбек кирип кыздын жанына отура калып:
— Кенжегүл? мен сенсиз жашай албайм, кечир айтпай ала качып келгенимди, — деп жалдырай карайт.
Кыз алдында чөгөлөп кечирим сурап турган жигитке боору ооруй бир топко карап турат да:
— Менин жигитим бар, бекер убара болупсуң, сени менен жашаган күнү да сени сүйбөсүмдү билип кой! — деди.
— Кенжегүл, мен сени мектепте окуп жүргөндө эле жакшы көрчүмүн, айта албадым…
— Шадыбек, мен жигитим менен жакында баш кошмокпуз. Сен мени түшүн, кыз эмесмин, жатып койгонбуз, ал турсун үч айлык боюмда бар!
— Кантип? — Шадыбек аны ишенбегендей карап калды.
— Калп эмес, эртең мынабу ажылдаган аялдарың айтып, сен мени төркүнүмө абийиримди төгүп жеткирип бересиң, ошол жакшыбы? — Кенжегүл ойлуу Шадыбекти карады. — Дос-жоролоруңа дагы уят болосуң, андан көрө мени сыр билгизбей жеткирип кой, өз тагдырымды өз сүйгөнүмдөн табайын, суранам….
Шадыбек башын жерге сала көпкө туруп калды. Анан бир чечимге келди окшойт, чечкиндүү Кенжегүлдүн колунан кармап:
— Кенжегүл, айтып койбой, бир жолугуп сүлөшпөй алып келген күнөө менде, сен менин түбөлүк жарым болуп берсең болду. Сени күнөөлөбөйм, кетем дебе, баарына кайылмын, төрөсөң өз баламдай кабыл алам! — деп суранып, ордунан турду да чыгып кетти.
Кенжегүл унчуга албай кала берди. Бака-шака, оюн-күлкү менен үйлөнүү той өтүп жатты, түн бир оокумда кыз-күйөөнү жаткырмак болуп көшөгө ичине төшөк салып жеңеси келгенде Шадыбек кирип жеңесине:
— Жеңе сиз бара бериңиз! — деп койду да Кенжегүлдү бир карап жылмая. — Биз азыр бардыгын ойдогудай бүтүрөбүз! — деп чөнтөгүнөн маки алып чыгып бармагын шарт эте кесип төшөккө тамызды да, — Менин төшөгүмө чоочун эркекти жаткырбасаң болду, ага чейинкисин сурабайм, кыскасы өзүм сүйгөн адамым жанымда, — деп төшөккө Кенжегүлдү кучактай жыгылды.
Буларды Кенжегүл кызын төрөгөндөн кийин капысынан Өмүрбекке жолугуп калып өзү айтып берип ыйлап, кызынын аты Ажар экенин айткан. Ушуларды ойлоп отурган Өмүрбек айласын таппай кыйналып жүргөн. Жаштык кездеги бир күнөөсүнүн айыпсыз данакери болгон наристеси энеси жок башка адамдын колунда калганына жаны кейип кандай болгондо колуна алаарын билбей далбастап, Шадыбектин үйүн шынаарлап жүрдү. Ажар бул кезде жети-сегизге чыгып калыш керек. Далбастап жүрүп Шадыбектин коңшусу Мадыл менен теңтуш болуп алды. Анын үйүнө күн алыс барып жүрүп, кызынын быйыл окуй турганын билди. Мадыл экөө дасторкондо чай ичип отурган.
— Байкуш кызга эле жаман болду, — деди аялы бир кезде, — энеси өлгөндөн бери көрбөгөнү көр болду.
— Эмне кыласың бирөөнү кеп кылып?
— Ким? — деп Өмүрбек Мадылды карай суроолуу тигилди.
— Коңшунун кызы, апасы өлгөндөн кийин аны кордоп коюшту.
— Анын эмнесин айтасың, өлүмдүн арты өксүк, бечара кыз боюнда келген экен, ошону эми чыгарып жатпайбы?
— Кызык экен, атасы ошентип өгөйлөп жатабы?
— Жо-ок, кайненеси. «Баламдын башын айлантып алып бирөөдөн көтөрүп келген баласын эмне кылам?» деп эле алкынып жүрөт.
Буларды уккан Өмүрбек эмне кылаарын билбей үйүнө келди. Чачыкей баягы бойдон унчукпай өз оокаты менен алек. Же кетип кала албай, же күйөөсүн кечире албай жинденип, өзүнчө бук болуп балдардын түйшүгү менен гана алектенип алаксып калчу. Өмүрбектин келгенин да этибар албай дасторкон жаят, ич деп айтпайт, кайра жыйып салат. Ал да кийинчерээк ошого көнүп унчукпас оюн ойноп калышты, балдары биринин артынан бири чоңоюп калган. Бирин жетелеп бирин көтөргөн Чачыкей бир жумадай төркүндөрүнө жүрүп келди. Ошондо ата-энеси ага Өмүрбекти сыйла дешип катуу айтышты.
— Сен балам Өмүрбекти сыйла, балдарыңды жетимсиретпе, мына кудай берип уулдуу болуп калдың, аял көтөрүмдүүлүк менен жеңсе баарын утат.
— Апа, качанкыга чыдайм, жетишет го? — деп Чачыкей ыйлап да алды. — Муну болбой бактырды, экөөнүн түйшүгүн тартып күйөөмдүн үңүрөйгөнүнө чыдап жүрө беремби?
— Чыда, баары өтүп кетет, «ал Кенжегүлдү ойлоп жатат» деп өзүңчө эле туталана бербе, аныгын билгиң келсе ал экөөнүн ортосунда кыз бар. Биз сага айтпай жүргөнбүз, ата-энеси аны алып келебиз деп жатат, Өмүрбек ошону ойлоп жаткандыр, — деди апасы. — Сен аялсың, энесиң, баарын көтөрүүгө акылуусуң!
— Апа, эмне деп жатасың, Кенжегүлдү алган эмес эле го? — деп Чачыкей апасына таңгала карап туруп калды. — Эмнени угуп жатам, дагы уга элек кандай табышмагың бар? — деп бетин баса ыйлай берди.
— Болду, сен андан көрө ал кызды алып жакшы эне болууга өзүңдү даярдашың керек, балдарың үчүн, Өмүрбекти кармап калыш үчүн да ушундай кылышың керек, кызым! — деди да атасы чыгып кетти.
Чачыкей мелтирей отуруп калды: «Демек мурда эле жатып жүрүшкөн экен да, эмнеге унутпайт десе андан унутулгус эстелик алып калган тура. Эми эмне кылышым керек, Тойчу менен кызын? Мен өзүм сүйөм Өмүрбекти, өз сүйүүм үчүн күрөшөм. Келсе келээр кызы, мен энемин, эмне экен, сүйгөн адамымдын кызын өз балам катары карашым керек, мен жеңем!» деген ойго токтолду.
Үйүнө келгенден кийин Чачыкей ага эч нерсе дебеди, өзүнөн сөз чыгаар деп күттү, бирок андан үн жок, сөз жок, мелтирегенден мелтиреп мурункудан кабагы ачылып балдарына көңүл бура кадимкисиндей болуп баратты. Чачыкей да укканын токтоолук кыла ичине катып эчтеке билбегендей зымырайып жүрө берди. Жашоолору өз нугу менен өтүп жаткандай болду.
Бул кезде Өмүрбек жалаң Ажарды өзүнө алуунун амалын кылып жүргөн эле. Мадылдын үйүнө барган сайын аны көргүсү келет. Бир жолу анын үйүнөн чыгып короонун четине туруп калышты. Ошол кезде коңшу короодон чачы экиге бөлүп өрүлгөн кыз чыга калып, арыта ойноп жаткан эки-үч кызга барып кошулду. Өмүрбектин жүрөгү кабынан чыга жаздап, лакылдап, эки көзү ал кыздан өтүп карап Мадылдын сүйлөп жаткан сөзүн кулагына кирбей тура берди. Ажар Кенжегүлгө куюп койгондой окшош эле…
Бир кезде улгайган аял анын артынан чыгып:
— Өлөт алган кыз экен го бул, жылт этип эле оюнга жүгүрөт. Оой Ажар, бас үйгө! — деп кыйкырганда гана селт эте үн чыккан жакка карады.
— Азыр апа, ойноп алайын да-а! — деп кыз бери карап жооп берип, кайра секире кыздардын жанына отуруп калганда жулкулдаган аял Ажарга жетип колунан тартып өйдө кылды да, башка ургулап, кулагынан чойгондо, — Апа-а! — деп чаңырып ийди.
Өмүрбек негедир колун өйдө кыла аны көздөй жүткүнө туруп калды.
— Ээй сага эмне болду, ал күндө ушул, бала неме ойногусу келет, ага тиги кемпир болбойт. — деп Мадыл досуна таңгала карай сүйлөдү. — Кенжегүл өлгөндөн кийин гана өгөйлүгү айтылып жатпайбы, ага чейин оюндагыдай чоңойгон кыз кайдан билсин, ойногусу келип чыга берет, — деп калды.
— Атасы кайда кыздын?
— Ал шаарга кетиптир, ала турган аялы аны «шаарга келбесең айылга эч качан барбайм» деген имиш.
— Төрөгөн балдарычы?
— Эки эркек баласы жаш да, кызы төрткө чыкканда зорго төрөгөн, кичүүсү эмчекте калды.
— Кыз-зык, эми бул кыз эмне болот? — деди Өмүрбек ойлуу.
— Эмне болмок эле, эптеп чоңоет да, — деп койду Мадыл кайдыгер.
Өмүрбектин жүрөгү тыз этип сайгылашып кетти: «Эптеп чоңоет да, демек менин кызым бирөөнүн колунда кордук көрүп чоңоюп жатса, билип туруп билмексен болуп кантип чыдайым» деген ойдо үнсүз гана Мадыл менен коштошпостон жөнөп кетти, анын бул акыбалына таңгалып кала берди. Ошондон баштап ойго чөмүлгөн Өмүрбек машакаттуу өмүр сүрө баштады. Көз алдынан көздөрү жайнаган Кенжегүлдүн өзүнө окшош сербейген кыз кетпей күндүр-түндүр уйкусу качып кыйналып да, жүдөп да кетти. Чачыкей да эч нерсе дебеди, ого бетер зымырайды.
Өмүрбек минтип жашай албасын сезди да бир күнү Чачыкейдин жасаган тамагына кашык салып ичмек болуп отуруп ойлуу аялын карап:
— Чачыкей, мен сени менен бир кеңешейин дедим эле, — деди.
— Айта бер, кулагым сенде, — деп Чачыкей дагы аны сезип тургандай кайдыгер үн катты, — Менин колумдан келээр иш болсо…
— Чачыкей, сени мен чын дилим менен түбөлүк жашайм деп алгамын, эгер каалабасам балалуу болбой жүргөндө ажырашып кетмекмин, — деп Өмүрбек ойлуу аны тике карады.
— Мен сенин жөн гана жактырып алган аялыңмын, а сен менин чын жүрөгүм менен сүйүп тийген эримсиң, ошондуктан баарына чыдап отурам, эми да чыдайм, айта бер сөзүңдү!
— Мындай Чачыкей, менин Кенжегүлдөн туулган кызым бар, эгер макул десең Ажарды колубузга алсак кандай болоор экен.
— Аны бизге береби?
— Берет, сен макул болсоң башкасын мага кой, кудай жалгагыр, — Өмүрбек туруп келип Чачыкейдин колунан кармап тизесине жөлөнө чөгөлөп турду. — Бир өмүр сенин сөзүңдү эки кылбай, айтканыңды аткарууга даярмын, жок дей көрбө, кызганычты, кекти өзүңдөн алыс кетир, жаным…
— Өмүрбек, мынчалык бүжүрөбөй эркектей токтоо болчу, — деп Чачыкей аны колтугунан сүйөй диванга алып барды. — Мен баарын билем, өзүңдөн угайын деп күтүп жүргөмүн…
— Кантип? — деп Өмүрбек аялын жылмая сүйкүмдүү карап ыраазы боло кучагына кысып, өөп алды. — Акылманым, ырысым менин, ушундай күндө мага жөлөк болчу ардагым менин, өмүр бою ыраазымын сага!
Экөө тең унчугушпай калды. Өмүрбек өз оюн аткарууга мүмкүнчүлүк болбой арадан эки жыл өтүп кетти. Ал аргасыз Мадылга ачык айтмак болду, акыры аны менен жолугуп болгонун болгондой кылып айтып бергенде Мадыл аябай таңгалды.
— Демек ошондой экен да?
— Ооба досум, сени менен таанышып атайын үйүңө келгеним да ошондон, эми сен Гүлзина экөөң мага жардам бересиңер, — деди аларды карай.
— Кантип? — — деп тигил экөө аны таңдана карашты.
— Ушинтип эле… — деп Өмүрбек экөөнү алмак-салмак карай өз оюн айтып, кызды өзүнө чакырып берүүсүн өтүндү.
— Кокус билип калса биз менен урушат да, кызга ого бетер күн көргөзбөй калат го?
— Андай болбойт, мен ага адегенде өзүмдү таанытам, азыр эсине кирип калды, уккан сөзүн билип тургандыр. Мени адегенде жерийт, анан көнүп калат, силер жардам бергиле?! — деди жалдырай.
Эрди-аял бири-бирин карай аргасы кете туруп калышты. Анан Гүлзина чечкиндүү түрдө:
— Мен макулмун, кыздын кордук көргөнүн көрүп-билип туруп чыдабай кетем, мен даярмын! — деди.
— Ыраазымын! — деп Өмүрбек ордунан тура калып сүйүнүп, ары-бери басты. — Жок дегенде өзүмө тартып, имерип алсам…
— Кам санаба! — деп Мадыл дагы ага боору ооруй сөз берип турду. — Энеси барда көпөлөктөй болуп жүргөн кыз жүдөп кетти.
Бир жумадан кийин келип үйдө отурду Өмүрбек. Анткени ошол күнү Ажар жеңеси экөө эле болчу, сыртка чыгып ойноп жүргөн кызды Гүлзина жанына чакырып алды. Кыз Гүлзинага келип:
— Эже, эмнеге чакырдыңыз? — деп тура калды, анын кийген кийими да жүдөө, эскирип калган.
— Жүрү биздин үйгө, — Гүлзина анын башынан сылай ушинткенде кыз көздөрүн бакырайта бейкапар балалык байоо көз карашы менен эч нерсеге түшүнбөй аны ээрчий басты.
Кирип келип чоочун адамды көрө тарткынчыктай босогодо туруп калды.
— Мен кетем, эже…
— Ажар, сен апаңды жакшы көрчү белең, мына бу киши Кенжегүлдүн тагасы экен, сени көргөнү келиптир!
— Апамдынбы? — Кыз көздөрүн бакырайта Өмүрбекти карап туруп калды. — Сиз апамды билесизби?
— Ооба, мен апаңды билем, сени көрөйүн деп келбедимби? — Өмүрбек кызга жетип кучактап көз жашына ээ боло албай, — кызым менин, садагам… — дей берди, жыттап, өөп кое бербей.
Наристе үн катпай чоочун адам ыйлаган сайын ал да ыйлап:
— Мен апамды сагындым… — деп жатты.
— Атаңдычы, атаңды жакшы көрөсүңбү?
— Атамды жакшы көрчүмүн, эми жакшы көрбөйм, ал менин атам эмес! — дегенде Өмүрбекти бирөө бычак менен жүрөккө малып алгандай болду.
— Эмнеге, эмнеге андай дедиң? — деп токтоо сурап кыздын жүзүнө үңүлдү.
— Чоң энем айткан, «сенин атаң башка, менин балам сага ата эмес» деп…
Экөөнү карап турган Мадыл менен Гүлзина таңгалды. Бала болсо да сөзгө түшүнүп калганына. Өмүрбек өзүн токтото: «Демек, кызымды алып кетсем болот экен, эми бул жерге бир мүнөт койбойм» деп турду. Анан Ажарды чекесинен өөп, колуна акча берди:
— Көрсөтпөй бирдеме алып же.
— Макул, — Ажар башын ийкеп койду.
— Таене-таятаң келип турабы?
— Жо-ок, таятамды өлүп калды деген болчу.
— Мейли эми сен бара бер, мен дайыма келип турам, — деди Өмүрбек бетинен өөп сыртка чыгара.
— Жакшы калыңыз! — деп Ажар жүгүрүп чыгып баратканда аны издеп, эки жакты карап турган жеңеси утурлай басты:
— Аякта эмне кылып жүрөсүң, мен сени издеп жатпайынбы?
— Жөн эле… — деп Ажар секире жеңесине жетип, колунан кармай кетип жатты. Ал Шадыбектин иниси Казыбектин аялы Сезим болчу. Ажарды жакшы көрөт. Кайненеси аны урушуп тилдеп оор жумуш жасатканын көргөндө ичинен боору ооруп өзү жардам берип кошо жасашчу. Эми аны курбусундай колтуктап үйүнө кирип баратты:
— Сен коңшунун үйүнө кирбей жүр, энекеңди билесиң го, ал билип калса жаман көрөт.
— Жеңе, эмнеге энем мени жаман көрөт, коңшунукуна кирсе болбойбу?
— Болбойт.
— Айтсаңыз, эмнеге жаман көрөт?
— Билбейм Ажар, мен да түшүнбөйм… — Экөө эми киргенде короодон кайненеси Салкын көрүндү, алар бөлүнө карап туруп калды. Ал чоюла басып келатып эле Ажарды жаман көзү менен карап:
— Эй кыз, мен жоктон пайдаланып ойноп жыргап калдың да ээ, — деди келбей жатып заарын чача. — Үйдү тазалап койбойт белең?
— Таза эле го эне, сабак окуйм… — Ажар башын жерге сала дулдуйду. — Эне, мени жаман көрбөңүзчү?
— Иий өлүгүңдү көрөйүн арам десе, балама кыз бойдон келбей сен жалаңкычты ала келгенде сенин тагдырыңды шордуу энең ойлоду бекен? Таенең келсе кошуп берем, ага чейин сабак окумак турсун эч жакка барбайсың. Пайдасы жок бирөөнү бага бергидей байлыгым ашып ташкан жери жок!
— Апа, кичинекей кызды мынчалык кылбай эле койбойсузбу, эмеле чоңойсо сизге пайдасы тиейээр… — деп Сезим кайненесинен тарткынчыктай бош сүйлөдү.
— Сен өз ишиңди кылчы ай келин, менин ишиме киришпе!
— Өзүңүз билиңиз, болбосо тезирээк бериңиз да, — деп Сезим тез-тез баса кирип кетти.
— Омэ-эй мобуну кара ой, сенин кандай ишиң бар ыя? — деп Салкын силкине келининин артынан карап туруп анан кайра Ажарга асыла кетти. — Арамдан туулган неме кимге жакшылык кылмак эле? Балам минтип үйдөн безди, болбосо биерде болмок. Ансыз да «көзүмө көрсөтпөй жогот» деп атат сүйлөшкөн сайын. Аялы менен келсе анысы да кетем деп жүрбөсүн, бирөөнү бирөө сүймөк беле?
Ажар кирбеңдеп суу чачып жатты, улам чакага суу алып келип чачып жатып бутунун баары суу болду, баскан жери жармашып ылайланып көптө барып анан суу соруга баштаганда шыпырып кирди. Ал эшиктин алдын шыпырып болгуча күүгүм болуп кетти. Ал сыртта жүргөндө Салкын келин-уулу менен тамактанып алып, дасторконду жыйып койду. Ажар кирип идиш жууп, анан тамак куюп ичмек болуп жатканда Сезим ага акырын:
— Биерден ичпе, биздин бөлмөгө кир, кокус апам көрсө урушат, — деди да ээрчитип өздөрү жаткан бөлмөгө кирди эле, күйөөсү Казыбек:
— Аны эмне ээрчитип кирдиң? — деди сүйүңкүрөбөй.
— Бала да, ичип алсынчы, карды ачты го?
— Ичсе тигил жактан ичсин, чыгарчы ары!
— Койчу Казыбек, бул деле бала да, кокус мен бирдеме болсом биздин балабыз да ушинтип калбасын?
— Ушунун эле өзүнөн кетпесин! — деп Казыбек аялы менен айтышкысы келбей ары карап жатып алды.
Ажар буларды угуп туруп батынып иче албай кайра чыгып бир аз шам-шум этип анан жатып алды. Ал эми жатаары менен Салкындын үнү чыкты:
— Эй шүмшүк, жамбашың сынгансып жаталак болбой камыр жууруп жат!
— Эне, көп камырды жууруй албайм да?
— Өлбөйсүң, жууруп кой, менин башым ооруп турат, — дегенин Сезим угуп тура калып өзү жуурмак болду эле күйөөсү тургузбай койду:
— Сени айткан жок, жеген-ичкенди билет, өзү жууруйт, көнөт да?
— Ушу тогуз-ондогу эсине кирелек кызга эмне мынча асылып калдыңар билбейм. Кое берчи, катуу же суюк болуп калса мага да сөзү тиет апамдын, — деп Сезим болбой ордунан туруп чыгып келсе Ажар суу коюп коюп, ун элеп жаткан экен. Сезим электи анын колунан алып өзү элеп анан камыр жууруду:
— Жеңе, сиз жакшысыз ээ, апам өлбөгөндө ал дагы сиздей жакшы болчу, — деп Ажар жашын аарчый Сезимди карады.
— Сен дагы жакшы кызсың, ошон үчүн сени мен жакшы көрөм да? — деп Сезим аны жылмая карап күлүп койду, — Сулуу кызсың, акылдуусуң.
— Чын элеби? — деп Ажар кудуңдай колу камырда эңкейип тоңкоюп жаткан Сезимди чоп эттире өөп койду, — Сиз дагы сулуусуз, жеңе.
— Койчу, чын эле сулуу бекемин?
— Ананчы?
— Рахмат, Ажарка!
— Сизди жакшы көрөм! — деп Ажар ушул азыр дүйнөдөгү эң жакын адамы жалгыз гана Сезим деп сезип жүрөгүнөн, балалык сүйүүсүн чын дили менен айтып турду. — Мен сизди аябай жакшы көрөм!
— Мен дагы сени жакшы көрөм!
Камырын жууруп бүткөндөн кийин жылуулап жаап коюп, Сезим менен Ажар анан өз-өз жатчу бөлмөлөрүнө бөлүндү. Ажар шырп алдырбай кирип жатып калды, анын дабышын тыңшап турганбы, Салкындын үнү селт эттирди:
— Жонумду ушалап берчи!
— Азыр, — деп Ажар туруп барып илбийген колдору менен анын жонун, колдорун ушалап жатты.
Үргүлөп кетип колу ийиле түшүп ооруп калды:
— Өлбөгөн өлүгүңдү көрөйүн итирейген, бар жатчы балакетимди албай, көзүң кашайып уйкуң келип өлгөнү жатсаң! — деп Салкын кызды түртүп ийди.
Ажар ызаланып ыйлап бүк түшө ордуна жатып солуктап жатып уктап калды.
Кайрадан окшош күндөр өтүп жатты.

Өмүрбек бул кезде Кенжегүлдүн атасы өлгөнүн кеч уккан болуп атайын бата кылганы барды. Апасы Кумаш аны көргөндө эле бирдеме айткысы келип, бирок айта албай жатты. Кетээрде аны ээндете кошо чыгып:
— Өмүрбек, Ажар жөнүндө билесиңби? — деди.
— Аа-а билем, билем.
— Анда аны колуңа албасаң болбойт…
— Кантип, сиз эле жардам бербесеңиз…
— Сүйлөштүк балам, аны биерге алып келип коем, кабар алып тур! — деди.
Бул убакта Өмүрбек районго көчүп келип кызматка туруп калган.
Чачыкей өзүнчө ойлонуп: «Кызы келсе ого бетер Кенжени унутпай мен азапка калам го. Деги ушундан кутулганым жакшыдыр, соо жанымды оору кылып өзүм да кыйналдым, мен аны сүйдүрөм деп жүрүп сүрсүп бүтөм го» деп кыжаалат болуп жүрдү. Бирок Өмүрбек кызы жөнүндө ооз ачпады же алып келбеди. Чачыкей дагы унчукпады. Күнүмдүк тиричилик жөнүндө кепке келип мурункудан ачылып балдарын эркелетип эртели кеч жанында айрыкча Тойчуну жакшы көрүп эркелеткени да Чачыкейге жакпай өзүнчө кызганып кетет. Сыртына чыгара албай… «Өз баласын анча жакшы көрбөгөнү эмнеси? Эгер мени сүйсө мындай болмок эмес» деп ойлоп алат. Өмүрбектин көңүлү ачылып калганына: «Балким кызын бербей койгондур, же ага жардам берип жаткан чыгаар, эми ага болгонун берип турса мен эмне элден кемип каламбы, башкалардай болуп эки жакка алып барбаса, же жаркылдата кийинтпесе, мен мындан коркуп жашайынбы?» деп да жини келчү болду.
Антип-минтип убакыт өтүп, Чачыкейдин экинчи баласы боюна болуп калды. Өмүрбек ушунда бир ийиди.
— Чачы, сен эс алышың керек, боюнда бар аялдардын көңүлү ачык болуш керек, сен мага денсоолугу таза уул төрөп бересиң, — деп аны аячу болду.
— Кайдан, эки бала тең жаш, Тойчу го өзү менен өзү ойноп жүрө берет, Эдилди карабаса ар жакка кетип калат, — деди Чачыкей күйөөсүнө эркелей.
— Башкысы сен капаланбашың керек, мен сага өзүм жардам берем, — деп Чачыкейдин ичин сыйпалап эркелете өөп коет. Ушул учурда өзүн эң бактылуу аял сезип кетет ал.
Экинчи уулун кычыраган кышта төрөдү. Өмүрбек эки баласын машинасына салып алып күндө келет. Чыгаарда апасы келди. Айша келинине ыраазы болуп, өзү эки-үч күн карап анан кетти. Анткени күйөөсү ооруп жаткан. Райондун борборунда жашаган уул-келинине тез-тез келе албайт. Экөө тең карып калган. Өмүрбек атасы ооруп жаткандан бери айылга барып көрүп келип турчу болду. Билинбей тиричилик менен алпурушуп жатып убакыт өтүп жатты. Тойчу экинчи, Эдил биринчи класска барып калганда Өмүрбекти айылга ата-энеси шашылыш чакырыптыр, ал кеч жөнөдү, жумуштан чыгып үйүнө келди да Чачыкейге айтып коюп жөнөп кетти. Ал келгенде атасы Калыкбек ачууланып отурган экен. Уулун көрүп токтоо үн катты:
— Бул эмне деген шермендечилик, эмнеге ошол кезде айткан эмессиң, бечара кызды санаага салып убалына калган экенсиң да, бар да кызды алып кел!
— Ата, мен айтканда силер болбой койдуңар го? — деп Өмүрбек атасынан ыйбаа кыла башын сыйпалап туруп калды.
— Ачык айтпайт белең, «боюнда бар, ал менин балам» деп, ушул кантип болсун? Кечээ Кумаш небересин жиберип ийген экен, чоочуп кетипмин.
— Болсо болгондур атасы, андан көрө ишиңди кыл, ырым-жырымын жасап анан алып келели неберебизди, — деп Айша чалын тыйган болду.
— Эк, азыркы балдарга түшүнүп болбойт, эмне кылып жатканын өздөрү да билбейт, — деп Калыкбек наалый эшикке чыгып кетти.
Эртеси эрте бир кой союп, таттуу-паттуусун алып Кенжегүлгө куран окутуп, анан Ажарды алып келишти. Кыздын тикчийе караган көздөрү, кара кашы кадим эле Кенжегүлгө окшош эле. Айша аны көкүрөгүнө кыса жыттап койду.
— Көпөлөгүм десе, мындан ары өзүм менен болосуң, ээ?
— Ооба… — деп Ажар аларды таңдана карап башын ийкеп койду.
Өмүрбек өзү алып кетем деп айта алган жок. Ата-эне өздөрүнчө: «Аялы буга өгөйлүк кылып жүрбөсүн, андан көрө өзүбүз эле бага берели, кыз баланы кор кылып коет» деп кеңешишкен эле. Ошол бойдон Ажар чоң-ата, чоң-эненин колунда калды. Кордогон жаман сөздөрдөн кутулганына ичтен кубанып, чоң энесин айттырбай өзү эле тепилдеп жумуш жасап жүрө берет. Балалык оюнда «эгер жөн отуруп алсам урушат го» деп ойлоп жүргөн, бир күнү сабагын окуп отурган. Айша акырын кирип анын артына келип:
— Кызым! — деди эле Ажардын колундагы китеп түшүп кетип, отурган жеринен тура калганда Айша аны кучактай калды. — Эмнеге чоочуп кеттиң, кызым?
— Коркуп кеттим…
— Эмнеден садага, коркпой жүр да?
— Тиякта мени окутпай уруша берчү… — деп Ажар жер карай жооп берди. — Сизди да урушат экен деп коркподумбу?
— Кумашпы?
— Жо-ок, Салкын чоң энем.
— Кудай ургур десе, тырмактай неменин эмнесин урушат? Акылы жок аял окшойт, сен менден коркпо кызым, уктаганда уктап, ойногондо ойно, сабагыңды даярда, өзүм жетишем, анан калса жеңең турбайбы, ал сени иш кылдырбайт, уктуңбу кызым?
— Чоң эне-е! — деп Ажар ошондо эрээркеп ыйлап Айшаны кучактап калды.
Айша он бир жашар небересинин айтканына жүрөгү сыздап Салкынды тааныбаса дагы жек көрүп жатты: «Жуксуз өлүгүңдү көрөйүн десе, менин тукумумду кордогонун кара, мурунураак билсем эбак алып алмак экемин» деп ойлонуп кичи уул-келинине, Ажардан чоңураак неберелерине акырын:
— Ажарды капа кылбагыла, энеси өлгөндөн кийин кордук көрүп калыптыр, көп жумшабагыла, — деп жатты.
— Ой апа, Ажарды жумшагыдай эле ошончо жумуш кайда, кантип эле капа кылмак элек? — деп уулу Темирбек күлүп калды.
— Ошентсе да айтып коеюн дедим да, — деп, Айша кыздын айтканын, өзүнөн чоочуп кеткенин айтып берди.
Уул-келини Айшаны тамашалай күлүп калышты:
— Ажар ырас келди, аны күтүп, көп жумуштар турат, эрте тургузуп, кеч жаткызып, эс алдырбай жумшайлы.
— Акырын эми, угуп калбасын, — деп Айша ого бетер үнүн пастатты.
Ажар биерге келгени окуп калды, кирсе чыкса өзүнө асылып какшанган Салкын жок, жеңеси Гүлзинаны эстегенде көргүсү келип кетет, бала болсо дагы жакшы айткан адамга боор тартат эмеспи. Гүлзина Ажар кетип жатканда узатып чыгып бетинен өөп: «Ажар, жакшы бар эми, чоңоюп бактылуу бол, мени унутпа» жеп жөнөткөнү эсинде.
Өмүрбек Чачыкейдин:
— Эмнеге чакырыптыр? — деген суроосуна ойлонуп туруп жооп берди.
— Ажарды алып келдик, аны атамдар өзүбүз багабыз деп алып калды.
— Аа-а, биякка деле алып келсең болмок, мен үчөө менен кыйналып калдым, кыз бала кол арага жарап калса мага жардам берет эле…
— Эми кары кишилерге бирдеме деп болобу, анын үстүнө бизде кыз жок, үч эркекпиз, баарыбыздыкы тең эркек балдар. Кыз баланы жакшы көрүшөт, мен аны алып кетем деп айта албайм го?
— Мейли эми, чын эле сен алып кетем десең таарынышат, карыган кишилер тарынчаак болот, — деп Чачыкей эс ала түштү, сыр билгизбей ичинен кубанып алды: «Дегеле жакшы болду, анысы биерге келсе дагы уруш-талаш болмок» — деп ойлоп алды.
Ошентип бактылуу жашоонун балын татып, өмүрдүн кызыгы эми башталгандай, Өмүрбектин көңүлү жайлана түштү. Тойчу анча-мынча кол аякка жарап калгандан бери ителеп жумшай коет, бирок ал өтө тың. Кээде өзүнүн галстугу менен көйнөктөрүн, байпагын өзү жууп алат. Чачыкей эки баласынан чыгалбай калганда Тойчуну жумшап суу ташытат, жалаяк жуудурат. Түшкө жакын жеңин түрүп алып жалаяк жууп жатса Өмүрбек келип калды.
— Уулум, эмне кылып атасың? — деди ал таңгала.
— Жалаяк жууп атам, бөбөгүм ыйлап аны апам карап жатпайбы, мен жардам берем да.
— Сен жалаяк жууй аласыңбы? — деп Өмүрбек уулун карап күлө үйгө кирсе баласына эмчек салып жаткан бойдон Чачыкей уктап жаткан экен. Жөтөлө кирди да, — Бу сенин кылганың кантип болсун, ушуга кир жуудурбай эле койбойсуңбу?
— Эмне кылайын анан, келээриң менен арызданып калдыңбы?
— Өзүм көрүп турбайынбы, баланы ага каратып туруп, өзүң жуу мындан кийин.
— Ооба, өзүм эле жууйм, — деп Чачыкей унчукпай калды: «Балээ болду, өз балама деле жумуш жасатмакмын да, эмнеге ушинте берет? Обу жок эле болуша берчү болду» — деп кыймылдап жүрүп ойлонуп жатты.
Өмүрбек абдан боорукер жан, Тойчуну өзү жакшы көрөт, анын ата-энеси өлүп көз алдында томолой жетим калганы жүрөгүн оорутчу: «Ата-энеси болсо бул деле эркелеп чоңоймок, багып алганга жараша адам катарына кошушум керек, жалтаң, коркок, тартынчаак кылбай өстүрөйүн», — деп ойлой турган. Аны Чачыкей кайдан билсин, көпчүлүк эле пенде катары өзүн гана ойлоп өзгө менен кээде иши да болчу эмес. Кызганып, ичи күйүп, ызалангандан башка эч кандай жакшы ойго келчү эмес. Өмүрбектин гана кысымы менен жашоого моюн сунуп тынч жашаганга аракет кылбаса, бир көр пенде эле… Чачыкей өзүнчө бир күнү ойлонду: «Кенжегүл төрөгөн кызынын кандай экенин көрүп келейин, балдар менен барып келейин деп айтайын», -деп жумуштан келгенде ага минтти:
— Өмүке, макул болсоң Ажарды барып көрүп келбейлиби?
— Азыр кол бошобойт, кийинчерээк барабыз, азыр жазгы жумуш башталат деп жан калбай жатат, өзүм алып барам бир күнү.
— Өзүң бил, эгер мен барып көрбөсөм апамдар өгөй деген ушу да деп капа болушат го?
— Кое тур, азыр шашпа, бир күнү барып келебиз, — деп койду да: «Кандай эле аны көргүсү келип калды? Ага күйүп кетери кыйын, атайын сурап алган Тойчуну унчукпай койсом көз көрүнөө кордогону турат, Ажарды жакшы көрмөк беле, Кенжегүлдүн менден төрөгөнүнө ишенбей көргүсү келип жатса керек», -деп ойлонуп алды. Канткен менен бирге жатып уулдарды төрөп берген аялы эмеспи, ошондуктан көп созбой суроосун аткармак болду. Алар барабыз деп турганда Айша өзү Ажарды ээрчитип келип калды. Аны көргөн Чачыкей нез болгонсуп саамга үнсүз туруп калды да, анан кайненесинен уялгандай кызды кучактап өөп:
— Биз өзүбүз баралы деп турдук эле Ажарга учурашканы, озунуп кетипсиңер апа, — деди өзүн зордоп күлгөн болуп.
— Ээ, мейли, кызым экөөбүз өзүбүз келе бердик, — деп Айша келининин абалын сезе билмексен боло сүйлөдү. — Силер балдар менен чыга албасыңар, белгилүү эмеспи.
— Ооба-ооба…
— Өмүрбек жумуштабы?
— Ооба, жумушта эле…
— Мейли, биз эки-үч күн болобуз.
— Ажар, канчада окуп жатасың? — деп Чачыкей кызды карай суроо берди.
— Алтынчы класска көчтүм.
— Оо, чоңоюп калган турбайсыңбы?
— Садагаң кетейиним чоңоюп калыптыр, чоң энесин кубантып колумду узартып койду.
— Ананчы, кызыңыз бойго жетейин деп калган турбайбы? — деп Чачыкей дасторконун жайнатып, чайын коюп, тамагын жасап алдастап жатты: «Тим эле Кенжегүлдүн өзү тура, анан кантип Өмүрбек аны унутсун? өзү өлсө да мага азапты таштап кеткен тура. Оо кудай, бул эмне деген шылдыңың, өзүм сүйүп тийген адамым өмүр бою башка адамды ойлоп, башка бирөө үчүн күйүп жашаганы мен үчүн тозок эле эмеспи», -деп ашканасында жүрүп ыйлап алды.
Аргасыз эле ал, азыр басып да кете алмак эмес. Эки баласы томпоңдоп ойноп жүрөт, өз денесинен чыкпаса да апалап жанынан чыкпай отурган Тойчусу экинчи класс. Кантип, кайда барат?
Алар чогуу тамактанып отурганда Өмүрбек келип калды:
— Оо, апам келип калган го?
— Келип калдык балам, Ажарым каникулга чыкты, айылчылатайын дедим.
— Туура кыласыз, апа, — деп Өмүрбек Ажарга карады. — Кызым, окууларың жакшыбы?
— Жакшы, — деп Ажар жер карап жооп берди.
— Кызым, сен антип бизден тартынбай жүр, мен атаң болом, Чачыкей апаң болот, инилериңди карачы, сени карап жатат.
— Туура айтат Ажар, Өмүрбек сенин атаң болот, булардан тартынба кызым, биз чоң-ата, чоң-энеңбиз, бизге эрмек болуп жүрө бер кызым, өзүңдү оолактатпа, макулбу?
— Ооба… — деп Ажар Чачыкейди жал-жал караганда анын жүрөгү зырп эте, өзүн жаман сезип кетти:
— Ооба-ооба, кызым, өз үйүңдөй жүр, биз ата-энең болобуз, — деп зорго айтты.
Бала болсо да Ажар анын негедир башкача болуп турганын сезди, анын өзүн жакшы көрбөшүн сезип башын ийкей кайрадан жер карады. Өмүрбек Ажардын тартынчаактыгына зээни кейип турду, бирок анын өз карамагына өткөнүнө жаны жай ала тынчып калды: «Эми өзүмө каттатып алсам болду, тез-тез барып өзүмө жакшылап тартпасам өтө эле окчун болуп калчудай», -деген ойдо эки-үч күн Тойчу менен Эдилге кошуп машинасына салып көчөгө алып чыгып каалаганын алып берип ойнотуп жүрдү. Ан сайын туталанган Чачыкей кайненесинен тартынып сыр бербегенге аракеттенгенин кыраа кары сезип эле турду. Кетээринде бир сыйра кийим-кече, мектепке керектүүлөрүнүн баарын алып берип өзү жеткирди. Ал кайра келгенден кийин Чачыкей Өмүрбекти карап:
— Ажар Кенжегүлдүн эле өзү экен, ушунун сеники экени аныкпы же башкадан болуп калса сага жаба салган болуп жүрбөсүн? — деди аны кекеткендей үн менен.
— Эмне деп жатасың? — деп Өмүрбек Чачыкейди көзүндө огу болсо атып жиберчүдөй карап туруп, жетип барып карыдан ала булкулдатып жиберди. — Дени кардың сообу деги, сен эмне деп жатасың?!
— Сен Ажарды Кенжегүлгө окшотуп эле алып алдыңбы деп ойлойм. Кандай башында билинбей эле, ал өлгөндөн кийин чыга калат?
— Эн-неңди! — деп Өмүрбек жаакка чаап-чаап жиберди аны. — Ушундай акылы жок аял белең? Он эки жылдан бери жашап жүрүп, сенин акылсыз экениңди билбептирмин. Эми сенин эчтекең кызыктырбайт, менин жүрөгүмдү сыздатпай жолуңа түш! — деп ары карап кетти.
— Билем ансыз дагы, сүйбөгөн тирүү жандан, өлүү Кенжегүлдүн элеси артык экенин. Жаныңда ысык-суугуңа чыдап, азап-тозогуңду көтөрүп күндөп-түндөп жаш кезимде өзүм сүйүп калганым үчүн өзүмдү күнөөлүү сезип жүргөнүм азбы?!
— Эк сенин сүйүүңдү! Сүйүүнү сүйбөй туруп сүйөм дегениң болбогон кеп, сен сүйбөйсүң, сүйсөң баарына акырына чейин чыдап, түшүнмөксүң!
— Ооба, сен үчүн менин сүйүүмдүн кадыры жок экенин да билем… — деп Чачыкей ого бетер кыйгачтап өчөшкөндөй албууттанып, ыйлап да жатты. — Качанкыга чейин жалдырап жашайм, качанкыга сенин алдыңда бүгүлүп жашайм? «Эми унутаар, мага аял катары эмес жүрөгүндө жылуулугу мага деген кымындай сүйүүсү бар адам катары карайт экен» десе, өзүңдү менден алыс кармап жокту ойлоп жанымды кейитесиң, мен темир эмес, адаммын го?!
— Чачыкей, сен мени такыр түшүнбөй койдуң, өзүң билчи деги, мейли балдарды да ал, деги мени тынч кой, мени да, өзүңдү да кыйнабачы! — деп Өмүрбек чыгып кетти.
Турган ордунда ыйлап турган Чачыкей бозоруп көпкө турду. Көзүндө жаш: «Неге өзүмдүн сүйүүмдү буга колко кылышым керек, мени да сүйгөн адам бар чыгаар» деген ойдо мелтиреп турганда Тойчу келип:
— Апа, ыйлабачы, — деп жалдырап ыйламсырады. — Апа дейм, ыйлабачы!
— Турчу нары! — Чачыкей аны түртүп ийди. — Ушу сенин да азабың өттү!
— Апа, апа дейм! — деп Тойчу ага ого бетер жармашты.
Аңгыча Эдил менен Эмил келди:
— Апа, эмнеге ыйлап атасың?
— Апа!! — деген уулдарын Чачыкей отура калып кучактап буркурап ийди. Тойчуну ары түртүп:
— Каралдыларым десе, силер үчүн баарына даярмын, өлсөм да силер үчүн жашайм! — деди.
Тойчу аларды томсоро карап туруп калды, ошол кезде Өмүрбек кирип келип аны байкады да, аны ары карай жетелеп кирип кетти:
— Уулум, капа болдуңбу?
— Жо-ок.
— Азамат, капа болбогун, ээ?
— Апаңдын ачуусу тарасын, ал сени деле жакшы көрөт, сен ага капаланбагын, макулбу?
— Макул, — деп Тойчу болбурай атасынын алдында отуруп калды.
Өмүрбек өзүнөн-өзү кыжаалат болуп, Чачыкейге катуу айтып алып кайра жүрөгү ооруп: «Өзүнө чала, болбогонду сүйлөй берет, кызганчудан кызганса боло, өлгөн неме ага эмне зыян кылды» деп тынч алалбай отура берди. Үй ичи эч ким жоктой тыптынч, муздак, көзгө комсоо көрүнүп заматта куту кача түштү.
Чачыкей сырттан киргиси келбей оо бир топко чейин отуруп, анан балдарынын уйкусу келип, үргүлөгөндө үйгө баш бакты. Өмүрбек Тойчуну алдына алып алганын көрүп, бир эсе дагы кызганып алды. Бирок эч нерсе дебеди. Карап коюп залга кирип жатып алды. Анын кыялын билген Өмүрбек дагы өчөшкөндөй Тойчуну жанына алып балдардын бөлмөсүнө жатып алды: «Не деген аял, өлгөн адамдан кызганган ушуну көрдүм. Сүйөм деп коет, эгер сүйсө сыйлайт эле го, мында жүрөк жок, жашаса жашасын, жашабаса жок, башка келгенин көрөөрмүн» деп ойлонуп жатып уктап калды.
Эртеси эрте туруп жумушуна кетип калды. Ал кеткенден кийин Чачыкей турду да балдарын тургузуп кардын тойгузуп коюп, эмне кылаарын билбей көпкө мелтиреп отура берди. Тойчу менен Эдил, Эмилдер ойноп кетти. Ойлонуп отуруп эч жыйынтык чыгаралбай үй ичин жыйнап жатканда курбусу Акынай кирип келди, жанында ээрчиткен эки жигит бар экен.
— Кел Акынай, сен адашып кайдан? — деп Чачыкей аны менен өбүшө учурашып калды.
— Жүрөм да, сендей досторду издеп, — деп Акынай күлө жооп берди.
— Келгениң жакшы, — Чачыкей тигинин жанындагыларына карай, — Келиңиздер! — деп койду.
— Саламатсызбы?
— Жакшы, киргиле үйгө!
Аларды залга киргизип болгон тамак ашын жайната коюп сыйлаганга өттү. Алар да бош келбептир, алып келгендерин столго коюп жатып Акынай:
— Аяш кайда, жакшылап бир таанышайын дедим эле, — деп Чачыкейди шакылдай карады.
— Ал жумушта, жолугам десең кечинде келбейт белең, — деп Чачыкей да күлүп калды. Ортодо койкойгон арак-шараптар көз жоосун алып, шыңгыраган хрусталь стакандарга куюлду, рюмкаларга суусундуктар толуп ар биринин алдында. Чачыкей курбусу менен стакан кагыштырып ичип отурду. Акынай күйөөгө тийе элек. Жанындагылар курсташтары экен, капысынан жолугуп калып ээрчитип келе берген. Бири Самат, экинчиси Адылжан. Төртөө бакылдашып көпкө отурушту. Чачыкейдин тамагы бышканча кеч болуп калды. Аңгыча Өмүрбек келип эшиктен келатып балдарын бир карап койду, үчөө божурашып ойноп отуруптур, ичи жылып кетти. Анан залдан бакылдаган үндөрдү угуп акырын баш бакты.
— Оо келгиле, меймандар! — деди анан босогону аттай кирип, Самат менен Адылжан тура калып ызаат кыла кол берип учурашышты. Акынай болсо:
— Кандайсыз аяш, сиз менен таанышайын деп эле курсташтарым менен келип калдык, — деп шакылдай кетти.
— Келгениңер жакшы, бу Чачыкей дагы зеригип жүрдү эле, жакшы болгон тура, — деп Өмүрбек отуруп атып күлүп койду.
— Ооба десең, зериккенди айта көрбө, үч бала менен… — деп Чачыкей оолжуй бир аз ичкенге кызый түшкөнү билинип турду. — Классташым келип жакшы болду да!
— Акылай, кандай анан, иштер жакшыбы?
— Баары жакшы, бир гана күйөө табылбай жатат, же менден коркуп жатышабы билбейм.
Күлүп калышты.
— Өзүң жактырбай жаткансың го! — деп Өмүрбек да ага тамашалай карады. — Сендей кызга күйөө табылбаса…
— Ошону айтсаң, Акынайды сүйбөгөн, көрбөгөн жигиттин көзү сокур, көөдөнү көңдөй да, — деп Чачыкей сөзгө аралашты. Ал бир топ кызуу эле. — Күйөөгө тийчи ай, тоюңа баралы!
— Алам деген болсо дароо кетет элем, ушу өзүм да кара далы болуп баратам!
Шатыра-шатман болуп көпкө отурушту. Чачыкей зорго бөлмөсүнө кирип жатып калды. Акынай анын жанына жатып, коноктор бөлмөсүнө жатышты. Өмүрбек үч баласын алып өзүнүн бөлмөсүндө эс алып түндү өткөрдү. Акылайдын мүнөзү ага жагып турду, кантсе да билим алып, эки жакты көргөнгө маданияттуу эле, көргөн жерде жаркылдап кабагы ачык жүргөнү, адамга жасаган мамилеси мурунтан жакчу: «Эмнеге Чачыкей ушулардай эмес, үйгө келсең кайдагыны эсиңе салып, чөккөн көңүлдү ого бетер чөгөрүп турат, аялдардын баары ушундай болобу же…» деп санаасы санга бөлүнүп аялынан көңүлү калып турду. Акынай кыргыз тили адабиятынан мугалим болуп иштөөчү. Кез-кез Өмүрбекке жолугуп калчу: «Балким Кенжегүлгө баш кошконумда башкача болмок беле» деп да ойлоп ийди.
Эртеси ал жумушуна кетип калды. Самат негедир Чачыкейге улам сөз ыргытып отурду. Ал туруп аларга чай берип кайра баш жазышты. Андан кийин Акынай Чачыкейди сыртка алып чыгып:
— Чачыкей, Саматтын сага көзү түшүп калыптыр, өзү бойдок, — деди эле, Чачыкей адегенде чоочуп кетти.
— Койчу, ал эмне дегениң, күйөөм турса мага анын эмне кереги бар?
— Сени эле Өмүрбек кайтарып туруптурбу, же ушул бойдон так өтмөк белең, такыр жазгырбай өткөн кимди уктуң эле?
— Болбойт досум, зорго таап алган балдарым бар, кудайдан коркоюн, — деп, бирок Чачыкей кайра саал ойлоно түштү: «Ырас эле эмне таптым, кадырыма жетээр эркек болсо ушундан келгенди көрсөмбү» деп ойлоно калды. Анын ойлоно калганын Акынай дароо сезди да, аны колтуктап алды:
— Досум, эркек деген эркек, эриң бербегенди ал берет, андан капаланып алып үйдө жинденип отурсаң сени ким аяйт? — деп жан-алы калбай жатты.
Чачыкей унчукпай койду. Самат анын жанына келип аркы-беркини сүйлөдү, чындап жактыраарын үч эмес, беш баласы болсо да багып алаарын айтканда Чачыкей муюуй түштү. Аңгыча түш болуп кетти, бир аз ала гүү болуп калышкан. Акынай үчөөнө карап кетүү керектигин айтты. Чачыкей менен коштошуп чыкмак болду, Чачыкей алар менен чогуу жөнөөчүдөй короонун эшигине чейин узатып барды. Самат кетээрде да анын жанына келип шыбырай:
— Чачыкей, эгер макул болсоң мен сага үйлөнөм, сени чын дилимден жактырып калдым, — деди.
— Болбогон кеп, эми үйбүлөмдөн азып-тозуп кайда бармак элем, андан көрө күйөөм бары жакшы, келип тургула!
— Чачыкей, мени бир азаптан сен гана куткара аласың, үйбүлөм жок, сен мага жагып калдың, колумда бар, ишим ойдогудай, — деп Самат ага шыбырап, — эч ким билбесин, эмки жума күнү сени райондук акимдин имаратынын артынан күтөм! — деди да басып кетти.
Акынай анысын билдиби же билбедиби, коштошуп жатып курбусунун бетинен өөп:
— Көрүшкөнчө! — деп жөнөп баратып колун көтөрүп койду.
Чачыкейдин санаасы санга бөлүнүп үйүнө кирди. Кечээги, бүгүнкү ичип койгонуна башы зыңгырай ооруп, дасторконду жыйнаштырмак болуп залга кирди. Эмелеги Саматтын сөзү кулагына жаңырып: «Эмне экен, мени сүйчү адам да чыгат экен, бул менин тагдырымдыр, жок дегенде төрөбөй жүргөндө болсо эмне. Мейли, көрө жатаармын, мени кордогон Өмүрбек да эсине келсин, жиним келсе атайын жүрүп алып, көзүнө көрүнбөсөм элеби» деп ойлонуп жатты.
Бул Акынайдын амалы эле, бирок ал Саматты Чачыкейге биротоло жармашат деп ойлогон эмес.
Дайыма бир калыпта жүргөн Өмүрбек Акынайга жакчу, өзү шайыр, ачык айрым болгон менен көп жигиттерге көңүлү келбей, өз курагынан өтүп бараткан Чачыкейдин жашоосуна абдан суктанчу. Баягыда өзүнө жолугуп алып:
— Күйөөнүн машакатынан көрө өз түйшүгүңдү тарткан сеники жакшы, күйөөгө тийип ким эле жыргап кетиптир, — деп калды Чачыкей.
— Кызык экенсиң, күйөөгө тийгенге шашканым жок дечи, бирок сенин күйөөң анча-мынчадан дурус эле го?
— Койсоңчу, качанкы Кенжегүл үчүн жинди боло тургансып тим эле үйбүлө менен иши жок, — деп Чачыкей жини келе сырын айтып келип, — мен ага жабышып тийсем экен, жүрөгүмдү оорутуп бүттү! — дегенин эстеп: «Демек экөөнүн ортосу абдан эле салкын экен, балдары турган менен бири-бирине сезим болбосо кантип жашамак эле» деп ойлоп калып, кийин Өмүрбекке жолдон жолугуп калганда ал өзүнө үзүлүп түшө мамиле кылып столовойго киргизип сыйлап, жал-жал караганда анын ошол турушу Акынайга жагып калган: «Эгер Чачыкейдин ордунда мен болгонумда муну жаркылдатып эр кылып алып жүрмөкмүн» деген ойго келген эле.
Чачыкей болжолдуу күнгө чейин өзүнө каранып, чачын оңдотуп, тырмактарын тегиздетип абдан даярданды. Болжолдуу күнү үйүндөгү балдарына чай берип отуруп, Тойчуга карап:
— Балдарды карап отур. Эмилди этиет кыл, көчөгө чыгып кетпесин, мен келгиче жолго чыкпай эшиктин алдына отургула! — деди.
— Макул апа, карап турам, — деп Тойчу башын ийкей жооп кылды.
— Эгерде атаң келип калса, «сиңдиси менен кетти» дегин, уктуңбу?
— Ооба, уктум.
— Анда тынч үйдүн алдында отуруп тургула, — деп Чачыкей көңүлү жайлана чыгып кетти.
Аны Самат чыдамсыздык менен күтүп жаткан экен. Өзүнчө толкундана калчылдаган Чачыкей аны менен учурашып бир аз турушту.
— Самат, мен сенин айтканыңа макулдугумду билдирип келгеним жок, сени тыйып коюш үчүн келдим, үйбүлөм, мончоктой балдарым турганда, мени кудай урбайбы?
— Чачыкей, мен сени менен түлкү куумай ойногум келбейт, бир сүйлөйм. Эгер макул болсоң кор болбойсуң, чын дилимден сүйүп калдым! — деп Самат аны бекем кучактап талдын далдоосуна көпкө турду.
— Эмне кыл дейсиң? — деп Чачыкей аргасы кете жигиттин көзүнө тигилди. — Мени жылуу ордумдан козгоп жатасың. Шакаба болуп жүргүдөй алым жок, ушундайда оюнду токтотолу, мени тынч жайыма кой! — дегенде Самат аны колтугунан ала көздөрүнө тике карап туруп:
— Эгерде тынч жашайм десең жаңылышасың, мен сени эми тынч койбойм, сен мени менен кетесиң! — деди да бак ичине тартып кетти.Экөө ары кетип, бери кетип көпкө тартышты. Бир чечимге келише албай турганда Самат, — макул болбой турган болсоң үйүңдөн кетпей туруп алам, ошондо көрөсүң! — деп басып кетти.
Чачыкей селдейе: «Ырас эле бул мени сүйүп калган экен, кандай кылсам? Өмүрбек менен өмүр бою кыжылдашып сүйүүмдү колко кылбай, мунун айтканына көнөйүн» деген чечимге келди.
Өмүрбек жумушуна келип алып да Чачыкейдин сөздөрүн эстеп, андан чындап көңүлү калганын билди. Андан ажырашууну ойлоп кандай кылып ажырашуунун амалын таппай убакыт өтүп жатты.
Арадан бир ай өтүп кеткен. Бир күнү үйүнө кеч келсе Тойчу Эмилди көтөрүп сооротуп жүрүптүр. Эмил бешке чыгып калган, абдан чыр эле. Эдил болсо экинчи класска көчүп, эсине кирип калган.
— Апаң кайда? — деди Өмүрбек келип эле.
— Билбейм, азыр келем деп кеткен.
— Качан кетти эле?
— Кө-өп болду, — деп Эдил жооп берди.
— Ким менен кетти эле?
— Өзү эле…
— Мейли, кетсе келет, үйгө киргиле балдарым, кардыңар ачтыбы?
— Ооба, — деп Эдил алдыга кирип баратып атасын карады. — Эрте менен апам тамак берген да…
— Ошол бойдон жүрөсүңөрбү?
— Мен газ күйгүзө албайм да, — деп Тойчу күнөөлүүдөй үн катты.
Чачыкей ал күнү келбеди. Эртеси да, анын эртеси да келген жок. Өмүрбек абдан таңгалды: «Кайда кетиши мүмкүн, балдарды таштап төркүнүнө бармак эмес» деп ойлогон Өмүрбек кайнатасыныкына балдарын салып барып калды. Алар беймаал балдары менен келген күйөө баласын көрүп чоочуп кетишти.
— Чачыкей келген жокпу? — деп апасы Алтын андан сурай неберелерин бирден алып өөп жатты.
— Апа, — деп Өмүрбек сөздү эмнеден баштаарын билбей туруп калды. — Сиз билбейсизби Чачыкейдин кайда кеткенин?
— Эмне дейсиң, балам? — деп Камбар сурап ийди. — Биз кайдан билмек элек?
— Чачыкей жокпу? — деп Алтын Өмүрбекке таңгала карады.
— Ооба, үч күндөн бери балдарды таштап коюп жок, кайда кеткени белгисиз…
— Кудай сакта-а, урушкан жок белеңер?
— Эмнеге урушабыз, мен кечке жумуштамын. Дагы жакшы, мен келбесем чиедей үч бала кантет эле?
— Кантип эле өзү кетип калсын, уруш-талаш болгондур. Жөн эмнеге чиедей балдарды таштап кетсин, бей себеп кетиши мүмкүн эмес эле… — деп Камбар мурутун сылай отуруп анан балдарды карады. — Апаң менен атаң урушкан жок беле? — деди күйөө баласына ишенбей сурап, — кеткенин силер көрдүңөр беле?
— Ооба-а, апам азыр келем деп кеткен, — деп Эдил жооп берди.
— Бизди ойноп тургула деген болчу, — деп Тойчу кошумчалады.
Алтын менен Камбар унчукпай калды. Өмүрбек алардын ишенбегенине ызалана жинденип, балдарын алды да жолго чыкты.
Бир ай дегенде үйгө кат келиптир. Аны алган Өмүрбек адегенде жаман абалда калды. Кат мындайча жазылыптыр. «Салам кат, эми, мен силерди аябай сагындым» деп келип анан, «Өмүрбек, ушунча жыл жалынып жашаганым жетээр, мени сүйчү адам бар экен. Мен эми гана бактылуу болгонумду сездим. Эми мени тынч кой, өзүмдү сүйгөн адамга жолуктум. Балдарды өзүң тарбияла, ылайыгы келсе үйлөнүп ал. Мен өз тагдырымды өзүм тандадым, «өзүң сүйгөнгө эмес, өзүңдү сүйгөнгө тий» деген сөздүн аныгын эми түшүндүм. Атамдарга өзүм кат жаздым, балдарың менен амандыгыңарды тилеп, Чачыкей» деп шашылыш жаза салган кыскача катты окуп, Өмүрбек шалдая отуруп калды. Бир чети кутулганына кубанса, бир чети балдарын аяп турду: «Эмне кылыш керек, кандай аял мага келе коймок эле, үч балалуу эркекке?» деп ойлонуп таң атырды. Эртеси эрте туруп айылга балдарын алып жөнөдү. Тойчу абдан зирек эле, ал атасына карап:
— Ата, апам келбейт бекен? — деп сурады.
— Кайдан билдиң, уулум?
— Сиз бизди айылга алып баратпайсызбы, эгер апам келсе барбайт элек да.
— Мурдуңду урайын десе, апаң бир күнү келет да, андан көрө инилериңди өзүң кара, макулбу? — деп күлүп койду Өмүрбек рулду ары-бери бурап, жолдон көзүн албай.
— Ооба, өзүм эле карайм.
— Азамат, сен чоңоюп калбадыңбы, мен өзүм келип алып кетем, жарайбы?
— Жарайт, — деп Тойчу компое карап койду.
— Окууң башталганча чоң энең, Ажар эжеңдер менен болгула, анан кайрадан чогулабыз балдарым, — деп Өмүрбек балдары үчүн ичтен эзилип турду: «Балдар болбогондо cенин керегиң да жок эле, ушулар үчүн гана ойлонууга туура келет» деп улутуна жаш баладай умсуна арт жагында келаткан эки уулун карап алды. Тойчу жанында. Айылга келгенден кийин шашылып балдарын түшүрүп эле, кайра кайтты. Ал ата-энесинин сурамжылап өзүн кыжаалат кылышын жактырбады: «Андан көрө сыр ачпай кете бергеним жакшы» деп жолдо зымырата кетип жатты.
Ал абдан ойлонуп өзүн таштап жиберди, аялынын таштап кеткенине намыстанды, кечкисин күндө столовойдон отуруп жалгыз ичип отурат да, үйүнө жөнөйт: «Мейли кетсең кете бер, балдар чоңоет, жүрөктөгү дарт кетет. Сен өзүң жалынып келесиң бир кезде, бирок кеч болуп калат анда. Туура кылдың, мен сени сүйгөн эмесмин, кайгымды унутуу үчүн, андан кийин жашоонун агымы менен жүрө бермек болгомун. Анткени Кенжегүлдүн кайрылып келбесин билгемин, анын жок дегенде жарыкчылыкта бактылуу болушун каалаганмын…» Өмүрбектин көзүнө жаш толуп, көз алдына Кенжегүлдүн бакырайган көздөрү жайнай түштү: «Ооба, мен Кенжегүлдүн гана элеси менен жашачумун, а сен үйүмдүн куту, балдарымдын энеси элең, аялдык бакытты көтөрө албадың» деп стаканды коюп, эсептешип чыга берди. Теңселе түштү, кызуу болуп калган эле…
Арадан билинбей эле бир жарым ай өтүп кетти. Бара-бара баарын унутуп, Өмүрбек өзүн жөнгө салып калган. Жумушуна барат, кайра келет, кыз-келиндер көп болгон менен көпчүлүк эркектер сымал жүргөндү каалачу эмес. Ошол арада кече болуп калды, өздөрү менен чогуу иштеген Мунира аттуу кыз күйөөгө тийип кеңсеге чакырыптыр. Көңүлдүү отуруштан чыгып машинасына отуруп жаткан.
— Кандай, Өмүрбек? — деген тааныш үндөн карай берип, ал Акынайды көрдү.
— Жакшы, өзүң кандай, Акынай?
— Баары жакшы. Аяш, иштериң жакшыбы?
— Жакшы эле. Акынай, жүрү үйгө, мен азыр тойдон келатам, бир аз үйгө барып отуралы.
— Ма-акул, — деп Акынай ойлонбостон анын жанына отурду.
Өмүрбек үйүнө киргизип машинасын токтотту да, эшигин бекитип, үйүнүн кулпусун ачканда Акынай билмексенге салып эле сурап койду:
— Аяш үйдө эч ким жок беле, Чачыкей балдар менен бир жакка кетти беле?
— Ооба, бир жакка кетишкен, кир чоочулабай эле, Акынай, — деп Өмүрбек күлүп койду.
— Кызык, ал жок болсо келмек эмесмин, — деп Акынай арсар ойдо калгандай босогону аттады.
Ал баарын уккан, ал тургай Самат экөөнө тилегин айтып барып да келген эле.
— Ушунда-ай аяш, классташың мени чанып күйөөгө тийип кеткен, анын айтымында сүйгөнүн тапкан имиш. Бактылуу болсун дегенден башка эмне демек элем, туурабы?
— Ошондой де, — деп Акынай залга кирип коомайлана отуруп калды.
— Жай эле отур, Акынай, экөөбүз сырдашып, кеңешип дегендей отуралы, — деп Өмүрбек аны жылмая карап муздаткычын ачса эчтеке жок.
Ал өзүнчө күлүп алды, көптөн бери үйгө эчтеке алып келбей калган. Өзү тоюп келип жатып алчу. Анан сыртка чыгып саатын карады: али эрте, дүкөндүн жабаар убактысы боло элек экен. Короодон чыгып анча алыс эмес дүкөнгө жетип тамак-алып келе калды.
Акынай жалгыз отура берип тажап кетип чыга калса Өмүрбек өзү эт туурап жатыптыр.
— Сен эмне убара болдуң аяш, эчтекенин кереги жок, бир аз эле сүйлөшүп отуруп анан кетишим керек, — деп Акынай ага ушинткенде, Өмүрбек:
— Койчу эми аяш, отура тур, эркектин иши ушул тура, мурда жасап жүрбөгөнгө… — деп кайсактап калганда Акынай шымалана отура калып өзү жасап кирди.
Өмүрбек ары боло берди. Колу колуна тийбей шыпылдаган Акынай тамакты арыдан бери жасап жиберип, чай кайнатып стол үстүнө койду. Өмүрбек анын ар бир кыймылын карап туруп өзүнчө ойго батты:»Кандай жакшы кыз, аялың мындай болсо арман болбос» деп ойлонуп калганда Акынай шакылдап аны сөзгө тартты:
— Өмүрбек, анан эмне кылайын деп жатасың?
— Азырынча эч нерсе…
— Балдарың айылдабы?
— Ооба, атамдарда.
— Үйбүлөнүн бузулушу дубал урагандай, кайра тургузуу кыйын, жаңы үй курсаң жаңысы жакшы да, жарык да болушу мүмкүн.
— Туура айтасың Акынай, — деп Өмүрбек аны ойлуу карап коюп стол үстүндөгү винодон эки бокалга куюп, бирин Акынайдын алдына койду, — эски тамды кайра курам деген жаңылышат, мурунку дубалга кийинкиси дал келбей оркоюп калат го, ээ?
— Эскинин курулушу эски да, андан көрө жаңысын куруу оңойго турат.
— Кел эмесе Акынай, ушу жакшы сөзүң үчүн алып коелу!
— Өмүрбек, ичпей эле коелучу? — деп Акынай аны сурана карады, — бүгүн үйдө коноктор болушу керек, алар эмне деп ойлошот, кара далы кыз болсом, келгендерге жакпай калбайын…
Акынай аны сырдуу жылмая карады.
— Эмне, жуучу келмек беле?
— Ошондой го, ата-энем «күйөөгө тий» деп эле кыйнап жатат, «жашың өтүп кете электе орун алып ал» дешет.
— Туура айтат, кыз күйөөгө чыгышы керек!
— Күйөөнүн машакаты көп, мен эркин болуп калгамын, Өмүрбек. Анан да эч ким жакпайт, көздү жумуп, ата-энемдин үмүтүн актап, иштеп жүрө берейин десем болушпайт.
— Акынай, ата-эне баласын бактылуу болсун дейт да, — деп Өмүрбек ойлуу бокалды кармай алдын тиктеп бир саамга унчукпай калып, анан сөзүн улады. — Деги өзүңө жаккан адам болду беле?
— Болгон, аны өзүм кылдым, окуумду бүтүп, анан бир-эки жыл иштеймин, күйөөгө чыкпайм десем болбойт, анан ага жиним келип «мен сени сүйбөйм!» деп урушуп койгом. Ошондон бир жума өтпөй ал үйлөнүп алды. Атайын мага келип: «Акынай, сен мени сүйбөсөң мен сени сүйдүм эле, жаңылыпмын. өзүмдү сүйгөн адамга үйлөндүм, кош бол, бир күнү өкүнөөрүңдү билем» деп басып кеткен… — деп Акынай ойлуу колундагы бокалды өйдө көтөрүп Өмүрбекке жылмая карап күлүп койду. — Мына ошентип арадан канча жыл өтсө да теңимди таба албай кара далы кыз болуп жүрөм.
— Балким тагдыр сени дагы бирөөгө жолуктураар. Шашпай тур, Акынай, тагдыр деген ошончолук сырдуу…
— Ким билет, мен да кудайдын жазганына тобо деп жашап келем. Мени сүйгөндү мен сүйбөйм, өзүм сүйгөн адам мени сүйбөйт. Кыскасы, бул маселе качан кантип чечилээрин билбейм, күтүп жүрөм.
Экөө түн ортосуна чейин кобурашып отура беришти. Тамак ичилип, вино түгөндү. Уйкулары келди белем, Өмүрбек отурган жеринде үргүлөп баштап бир аздан кийин уктап калды. Акынай аны карап отуруп: «Кандай жакшы адам. Чачыкей өз балдарынын атасы, кыз тийген эринин кадыр-баркына жете албаган, Саматтын кадырына жетмек беле» деп ойлонуп кайра чоочуп алды: «Аны мен бузган жокмунбу? Эгер мен Самат экөөнө жол ачпасам балким кетмек эмес» деп ойлонуп отурганда терезеден жарык түшүп таң аткандын белгиси катары ар түркүн куштардын сайрашы көңүл эргите ордунан туруп, Өмүрбекти эч нерсе билбей уктап жатканын карап турду да, үстүнө одеал жаап коюп, акырын үйдөн чыгып кетти.
Өмүрбек кеч ойгонду, ойгонуп эле өзүнүн креслодо уктап калганын көрүп, тура калып бөлмөлөрдү карап чыкты. Акынайдын кетип калганын билгенде кейип алды: «Акмакмын, аны алып келип алып уктап калганымды кара» деп эптеп шам-шум этип алды да жумушуна жөнөдү. Ал Акынай кайсыл мектепте иштээрин билчү эмес. Райондун борборунда үч мектеп бар, кайсынысында экени белгисиз. Жумушуна келип бир аз кагаздарын карап отурду да шефке кирип чыкты. Машинасына отуруп мектептерге барууга жөнөдү, үч мектепти түгөл кыдырып, Акынайды акыры үчүнчүсүнөн тапты. Акынай жаңы гана сабакка кирген, күтүп турду. Ал кирген класстын терезе тушундагы талдын көлөкөсүндө ары-бери басып турган Өмүрбекти улам карап коюп, Акынай сабагын өтүп жатты. Качан гана чыгууга коңгуроо болгондо, ал журналдарын чогултуп алып терезени дагы бир карап алып, директордун кабинетине барып, кагаздарын өз ордуна коюп сыртка чыгып келди. Аны көргөн Өмүрбек шашыла алдынан тосо жылмайып келе жатты.
— Оо кандай сулуу?
— Жакшы, өзүң кандай, уйку кандыбы, аяш?

<<2 of 6>>

Click to add a comment
Айгүл ШАРШЕН

More in Айгүл ШАРШЕН

Өмүрдү өксүткөн сезим

201926.06.2019

Кайрымсыз уул кайгысы

201912.05.2019

Айтылбай калган аруу сезим

201912.05.2019

Сүйүүдөн тамган үч тагдыр

201911.05.2019

Күкүк эне же сойкунун тагдыры

201911.05.2019

Жаза

201910.04.2019

Кызганыч

201909.04.2019

Намыс

201908.04.2019

Кордук

201908.04.2019