Жомоктор

Жаныбарлар кантип жыл сүрүштүрүүгө кезекке тизилишкен?

Жаныбарлар кантип жыл сүрүштүрүүгө кезекке тизилишкен?

(Кытай жомогу)

Байыркы заманда жаныбарларжыл сүрүштүрүүгө кошулган эмес экен. Элди буга кадимки Юй-ди үйрөтүптүр. Ал — Нефриттердин кудуреттүү кожоюну. Бир күнү ал өзүнүн Асман сарайына бардык айбанаттарды жана чымчыктарды чогултуптур. Ал заманда мышык менен чычкан абдан ынтымактуу, бир туугандардай бирге жашашчу. Алар Асман сарайына чакыруу алышканда абдан кубанышып, чогуу барууну чечишти.
Баарына белгилүү, мышыктар уйкуну сүйүшөт. Ал өзүнүн бул жаман адатын билип, чычканга алдын ала мындай деди:
– Чычкан сиңдим, менин уйкуну жакшы көрөөрүмдү билесиң да. Эртең эрте менен Асман сарайына бара турган убакыт келгенде ойготуп кой.
Чычкан колу менен көкүрөгүн койгулап:
– Сөзсүз ойготом! Уктай бер, эч ойлонбо, — деп ишендирди.
– Рахмат, — деген мышык, кулагын тазалап, мемиреп уктап калды.
Кийинки күнү чычкан таң агараары менен ойгонду. Мышыкты ойготуш керектигин ойлонгон да жок. Тамактанып, Асман сарайына жалгыз жөнөдү.
Эми иримде жашаган ажыдаар тууралуу айтайын. Ал дагы сарайга чакыруу алды.
«Башкасын болбосо да мени дароо байкайт», — деп чечти ажыдаар. Анысы туура. Көрүнүшү кадимки жоокердей эле: денесиндеги кабыгы жалтырайт, ээгинде муруту сербейет. Бир гана кемчилиги бар – башы таз, чач өспөйт.
«Мүйүз тапсам, эч ким сулуулук жагынан мага атаандаша албайт болчу!» — деп ойлонду ажыдаар. Ойлонду да кимдир-бирөөдөн бир жумага мүйүз суроону чечти. Башын суудан чыгараары менен жээкке короз келди. Жөн эле койкоет, каадалуу басат. Ал убакта короздорду чоң мүйүзү боло турган. Ажыдаар кубанып, жээкке сүзүп келди да, корозго кайрылды:
– Короз аба, а короз аба, мүйүзүңдү мага берип турчу, эртең Асман сарайына барып келейин.
– Ай-я! Ажыдаар ага! – деди короз, — Мени кечир, бирок эртең мен дагы Асман сарайына барам.
– Сага, короз аба, мындай чоң мүйүз такыр жарашпайт, башың абдан эле кичинекей, андан көрө мага бер. Карасаң! Мага келишип калат!
Бул маалда жаракадан кырктаман чыкты. Кырктамандар башка бирөөнүн ишине мурдун салганды жакшы көрүшөт. Ажыдаардын кебин угуп калган кырктаман мындай деди:
– Короз аба, короз аба! Ажыдаар агага мүйүзүңдү бере тур, жок дегенде бир жолу. Корксоң, мен кепилдик берейин. Эмне дейсиң?
Короз макул болду. Кырктаман жоопкерчиликти өзүнө албадыбы. А ал, короз, мүйүзсүз деле татынакай.
Кийинки күнү бардык айбанаттар жана чымчыктар Асман сарайына барышты. Алар абдан көп эле. Нефриттердин кудуреттүү кожоюну келип:
– Мындан ары жыл сайын жаныбарлар жана чымчыктар эсеп жүргүзөт. Ким биринчи болоорун силер айткыла, — деди.
Аттарын атады: өгүз, жылкы, кой, ит, чочко, коен, жолборс, ажыдаар, жылан, маймыл, короз жана чычкан.
Эмнеге так ушул айбанаттарды тандады – эч ким билбейт. Эмнеге өрдөктү эмес, корозду? Арстанды эмес, жолборсту?
Жыйынтыгында, он эки айбанат тандалды. Тандаганын го тандашты. А аларды кантип катарга коюу керек? Ошондо талаш-тартыш башталды.
– Баарыңардан чоң — өгүз. Ал биринчи болсун, — деди Нефриттердин кожоюну.
Баары макул болушту, жада калса жолборс да көндү. Бирок, кичинекей чычкан колун көтөрүп, мындай деди:
– Мен өгүздөн чоң эмесминби? Анда эмнеге мени көргөндүн баары «Ай-я! Кандай чоң чычкан», — деп кыйкырышат? Эч ким эч убакта «Ай-я! Кандай чоңөгүз», — деп айтпаган. Демек, ээ мени өгүздөн чоң деп эсептейт.
Нефриттердин кудуреттүү кожоюну таң калды:
– Сен чындап айтып атасыңбы? Мен ишенбей турам.
Маймыл менен жылкы бир ооздон кыйкырышып, чычкан көз ирмебей калп айтты дешти. Бирок, чычкан, эч нерсе болбогондой кайра сөз алды:
– Ишенбейсиңерби? Келгиле, текшеребиз.
Короз, кой, ит жана коен макул болушту.
– Келгиле, текшерели, — деп Нефриттердин кожоюну да көндү.
Андан ары эмне болду деп ойлойсуңар? Баары чычкан айткандай чыкты.
Өгүз эл аралап, ары-бери өттү, толтура мактоо укту: «Кандай семиз! Кандай татынакай!». Бирок, бири да «Кандай чоң!»-деген жок. Айлакер чычкан акырын өгүздүн жонуна жөрмөлөп чыкты да, арткы бутуна таканчыктап турду.
Аны көргөн эле бир ооздон:
– Ай-я! Кандай чоң чычкан! – деп кыйкырышты.
Муну өз кулагы менен уккан Нефриттердин кожоюну кабагын түйүп:
– Мейли! Эл чычканды өгүздөн чоң деп эсептесе, өгүз ага биринчи орунду бошотуп берсин. Өзү экинчи болсун, — деди.
Талаш токтоду. Ошентип, чычкан жыл сүрүүнүн башында туруп, а өгүз экинчи болуп калган экен.
Чычкан үйгө кубанычтуу кайтты, айбанаттардын арасында биринчи орунду алды, өзүнчө эле каадалуу болду. А мыышк жаңы гана уйкудан ойгонгон, чычканды көрүп, сурады:
– Чычкан сиңдим, эмне унчукпайсың? Бүгүн сарайга барышыбыз керек эле го?
– Сен дагы деле ойгоно элексиңби? Мен хан сарайдан келдим. Он эки айбанат тандалды. Жыл сүрүү боюнча мен биринчи болдум.
Мышык таң калып, көзүн чоң ачты:
– Мени ойготподуңбу?
– Унуттум! – эч нерсе болбогондой жооп берди чычкан. Мышыктын ачуусу келип, муруту үксөйдү.
– Акмак! Мен сага ишенип, беймарал уктабадымбы! Сен ойготом деп убада бергенсиң. Мен билем! Сен мана зыян кылгың келди. Шашпа! Көргүлүктү көрсөтөм! – деп кыйкырды мышык.
Чычкан күнөөсүн моюнуна албай, минтти:
– Жөн эле ызы-чуу кыла бербечи! Ойготподумбу – демек, каалабадым. Бул менин ишим эмес. Мен сенин малайың эмесмин!
Мышык ушундай ачууланды: кышылдап, тишин кычыратып чычканга жүткүндү, анын алкымын тиштеди, а чычкан чыйылдаганга араңүлгүрдү.
Ошондон кийин мышык менен чычкан душманга айланышыптыр.
Эми короз тууралуу кепти улантабыз. Ал үйүнө келип, кайгылуу ойлонду: «Нефриттердин кожоюну ажыдаарды мүйүзү болгону үчүн менден биринчиликке койду окшойт. Анын башында мүйүз меники экенин билбеди да». Короз тез арада ажыдаардан мүйүзүн алмак болду.
Көлмөгө барса, ажыдаар жыргап сүзүп жүрүптүр. Короз ага абдан сылык кайрылды:
– Ажыдаар ага! Мүйүзүмдү кайрып бер.
Ажыдаар таң калды, бирок ачуулукка алдырбай, жай айтты:
– Сага эмне болду, короз аба? Ачыгын айтканда, сен мүйүзсүз деле сулуусуң. А мага ал абдан керек.
– Керекпи ал сага, же кереги жокпу – менин ишим эмес, — кабагын чытып айтты короз, -Алгандан кийин бериш керек.
Ажыдаар жооп бербеди, бир аз ойлонуп, анан корозго таазим кылды:
– Кызууланба, короз аба? Кеч болду, эс алыш керек. Бул тууралуу башка жолу сүйлөшөбүз.
Короз оозун ача электе, ажыдаар суунун түбүнө кирди. Короздун ачуусу чындап келди, канаттарын каккылап, катуу кукулуктады:
– Ажыдаар ага, мүйүзүмдү бер! Ажыдаар ага, мүйүзүмдү кайрып бер!
Бирок, ажыдаар бул убакта көлмөнүн түбүнө жатып, катуу уйкуга кеткен, короздун кыйкырыгын укпады.
Короз көпкө кыйкырып, үнү бүттү, шайманы ооду. Башка айла жок. Кырктаманды издеди. Ал ажыдаарга кепилдикке өтпөдү беле.
Короз кырктаманды таштын боорунан тапты, баарын айтып берди да:
– Кырктаман, ажыдаарга кепилдикке өттүңүз эле, андыктан ушул бойдон калтыра албайсыз, — деди.
Кырктаман башын көтөрүп, үн катпай турду, анан шашпай сүйлөдү:
– Ажыдаар ага мүйүзүңдү кайтарып берет. А бербесе – ошондой болот! Өзүң ойлон! Мен аны көлмөнүн түбүнөн таап чыга албайм да.
Короз ачуусунан кызарды.
– Сен эмне дегенсиң? Колуңдан келбесе башка бирөөнүн ишине мурдуңду салбашың керек эле! Мага кайгы келди, а сага баары бир!
– Мага куру бекер ызырынба, короз аба, — кырктаман актанды, — Мүйүзүңдүөзүң бердиң. А мен жөн гана өз оюмду айткам. Ажыдаарга ишенбеш керектигин ким билиптир. Мурдараак билгенимде, ага болушпайт болчумун.
– Эми эмне кылам? – ачуусун жутуп, сурады.
– Эмне кылышты айттым го. Ажыдаар кайтарып бербейт, сен мүйүзсүз калганыңа көн. Бергенге чейин жакшылап ойлонуу керек эле. Өзүң күнөөлүсүң.
– Сенин оюңча, мен күнөөлүмүнбү? – короз көзүн тез-тез ирмеди, көкүрөгүн көтөрүп, кырктаманга жакындады.
– Өзүң күнөөлүсүң, өзүң күнөөлүүсүң, жакшылап ойлонуу керек эле, — тирүү да, өлүү да эмес, денесинен жан кете тастыктады кырктаман.
Короз баштагыдан да катуу кызарды. Башын бир-эки чайкап, кырктаманды тирүүлөй жутуп салды. А эртең менен таң агараары менен, күчүнүн жетишинче кыйкырат:
– Лун-гэгэ, цзяо хуань во! Ажыдаар ага, мүйүзүмдү кайрып бер!

🔥1
Жомоктор

More in Жомоктор

Ачкөз

201928.04.2020

Цикадо кичинекей мүйүзүн кантип жоготту?

201928.04.2020

Манора

201928.04.2020

Эмне үчүн деңиздин суусу туздуу?

201928.04.2020

Таранчы

201928.04.2020

Келесоолордун достугу – душмандардын кастыгына тең

201918.02.2020

Калым аким

201903.02.2020

Үпүп

201903.02.2020

Карга ийнеликти чокуй албады

201903.02.2020
















error: Content is protected !!